Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Георгій Марчук - Мядзведзь

Увага!!! Поўны змест

   Прыйшло зноў лецейка. Выклікалі неяк увечары бабу Кацярыну да тэлефона на пошту.
   – Авой, – напалохалася баба. – Каму гэта я спатрэбілася?
   І колькі было радасці і слёз, калі ў трубцы баба Кацярына пачула бойкі голас унучкі Аксаны. Дзяўчынка радасна крычала, што заўтра прыязджае ў Лісовічы і будзе гасціць аж два месяцы.
   Баба Кацярына пабегла дахаты, не ведала, за што ўзяцца. Хапіла цеста раскочваць пад варэнікі, а тут яшчэ дзед з тэлеграмай на ганак туп-туп. Божачка, Юраська з Ленінграда прыязджае пагасціць таксама заўтра і таксама на два месяцы.
   Усю ноч старыя не спалі, так былі прыемнай навіной узрушаны, што нат сон не браў.
   Прыехалі ўнукі. Падраслі, не пазнаць дзяцей па тых фотакартках, што некалі з лістамі іх бацькі даслалі. Чарнявая з доўгімі косамі, з вялікімі карымі вачыма Аксана і бялюткі, увесь канапаценькі, ну рыхтык Васільчык у маладыя гады, Юраська.
   Неяк саромеючыся, унукі пацалавалі старых у маршчыністыя шчокі і пайшлі знаёміцца перш-наперш з дзедавай жыўнасцю. Каго толькі ў дзеда і бабы не было! І качка Гапа з качанятамі, і куры, і карова Ластаўка, і кошачка, і конь з дзівоснай мянушкай Мадагаскар, і трусы, і каза.
   А ў гародзе, бацюхна мой, шчаўе, кроп, цыбуля з белымі кучомкамі-галоўкамі, маленькія, бы пальчыкі ў Аксаны, гурочкі, памідоры. Хораша. Душа радуецца.
   Качка Гапа адразу прызнала сваякоў. Конь Мадагаскар узяў асцярожна з далоні Юраські кавалачак цукру. Толькі каза збоку паглядае за чужымі ды індычыха Цогала цураецца дзяцей, страшыць іх сваім чырвоным носам.
   – Пойдзем, госцікі дарагія, дранікі есці, – весела і сардэчна запрашае ў хату баба Кацярына.
   – Дай людзям асвоіцца, – кажа дзед Васільчык.
   – Сіла нябесная, шчэ наперадзе два месяцы, нацешацца. А дранікі стынуць.
   – Пойдзем, унукі, – згаджаецца дзед, – а пасля абеду добра адпачніце, бо назаўтра павязу вас у адно цудоўнае месца.
   – На Прыпяць? – пытае Юраська.
   – На сенажаць? – цікавіцца Аксана.
   – Не ўгадалі. На пчальнік. Да пчол у госці. Дзесяць кіламетраў адсюль.
   Смачна паабедалі Юраська з Аксанай дый паснулі хутка. Доўга спалі на мяккай пярыне, стомленыя за дарогу, ад паўдня і ўсю ноч, а раніцай, роснай ды халаднаватай, калі баба Кацярына праводзіла на пашу карову Ластаўку, пабудзіў дзед сваіх дарагіх гасцей.
   – Хто доўга спіць, у таго галава баліць. Гляньце, як сонейка ўстае, над лесам коціцца. Час на пчальнік ехаць.
   Па дарозе Аксана думала пра сваё. Калі бабу Кацярыну прыняла і адразу палюбіла, як сваю маці, то дзеда Васільчыка неяк цуралася. Не такім яго ўяўляла. Малявала свайго дзеда высокім, дужым, з вусамі, як у Чапая, і медалямі на грудзях. А Васільчык і росту невысокага, і сілы не асілкавай, ды яшчэ з чорнай павязкай на адным воку. Як той пірат. Ведала, што вока ў дзеда забрала вайна, а ўсё ніяк не магла прывыкнуць. Баялася нават, што гэтага жывога, аднавокага рухавага дзядка ніколі не зможа палюбіць. Мо з таго і сумна сядзелася ёй на возе. Юраська дык той прыняў дзеда і бабу і адразу да іх душою прыгарнуўся. Дзед яму нагадваў палкаводца Кутузава. Васільчык перадаў унуку лейцы, навучыў кемлівага хлопчыка, як правіць канём. Мадагаскар – конік хоць стараваты, а з розуму шчэ не выйшаў, адчуў па лейцах, што кіруе ім унук Васільчыкаў, і задаволена захроп, прабег некалькі метраў рыссю.
   Вось і пчальнік. Здалёк відаць сінія, жоўтыя, чырвоныя вуллі. Збоку вялізнае поле грэчкі.
   Раптам Мадагаскар прыпыніўся, замёр як укопаны.
   – Но-о, пайшоў, – паганяе злёгку пугай каня Васільчык.
   – Но-о-о! – галасіста паўтарае Юраська.
   Нарэшце Мадагаскар рушыў уперад так асцярожна, быццам нешта прадчуваючы. Паціху пад’ехалі бліжэй. Першай цікавае ўгледзела Аксана, ускочыла на возе і давай крычаць:
   – Дзядуля, дзядуля! Мядзведзь!
   Звер пачуў людзей і ходу з усіх ног у лес, як і належыць злодзею, які без дазволу ўлез у чужы агарод. Толькі ў бінокль, які падарыў яму бацька, Юраська паспеў згледзець здаравенную спіну і таўшчэзныя лапы з кіпцюрамі.
   Дагнаў іх на кані Піліп. Пытае пра злодзея і бяжыць да сваіх вулляў, якія стаяць на асобнай дзялянцы. Да яго вулляў мядзведзь не дайшоў. Піліп супакоіўся, спачувае дзеду Васільчыку.
   – Павадзіўся, халера, не адстўпіцца ўжо, – павучае Піліп, хоць мядзведзь не надта многа і паспеў нашкодзіць. – Уначы вартаваць трэба. Бяры купляй стрэльбу, Васільчык, ды начуй у засадзе.
   У дзеда Васільчыка ніколі стрэльбы не было.
   – Ды як ты такое можаш раіць, Піліп? – узрываецца дзед Васільчык. – Гэта ж радасць, што мядзведзь у нашых месцах аб’явіўся. А ты – забі. Даўно я не бачыў мядзведзя, хіба толькі ў дзяцінстве. Колькі іх на Беларусі? Каля ста, у газеце чытаў. А ў нас на Гарыні адзін мо. Радавацца трэба.
   – Вось ты і радуйся. А калі мае вуллі кране, не пагляджу, што ліцэнзіі на адстрэл няма, заб’ю, – упарта і рашуча адказвае Піліп.
   – А я на цябе ў суд падам! – страшыць дзед Васільчык Піліпа.
   – Сведак не будзе, – пасмейваецца ў адказ Піліп.
   – Я за сведку буду.
   На тым і разышліся.
   – Дзеду, вазьмі і мяне ў сведкі, – просіць Юраська.
   – І мяне, дзядуля, – далучаецца Аксана.
   – Дзякую, мае любыя ўнукі. Піліп баязлівец, толькі страшыць знарок, каб яго, героя, маўляў, усе баяліся. Мядзведзь не дурань. У Піліпа і пчолы пустыя. Мёду мала. Наш смачнейшы.
   Да абеду правілі пчальнік, агледзелі кожны вулей, наводзілі парадак. За работай забыліся і пра мядзведзя. Юраська, праўда, неўпрыкмет прыкладваў бінокль да вачэй і аглядаў наваколле: ліпы, арэшнік, дубовы гай. Спадзяваўся ўбачыць звера, бо было такое пачуццё, што мядзведзь недзе добра схаваўся і сочыць за імі. Вярталіся дадому хоць трохі і стомленыя, але ж прыемна ўзрушаныя: не кожнаму шанцуе ў першую паездку да лесу напаткаць мядзведзя. Баба Кацярына, як толькі прачула пра сустрэчу са зверам, накінулася на старога, сварылася і цвёрда абяцала болей унукаў на пчальнік не пускаць.
   Юраська з Аксанай бавілі дні з цікавасцю і весялосцю, ды, аднак, жылі надзеяй на новую сустрэчу з мядзведзем. Баба Кацярына пільнавала сваіх унукаў, як кура куранят, не пускала на пчальнік, а сустрэча з мядзведзем здарылася там, дзе яе аніяк ніхто не чакаў.
   Зазвінелі расой травы, вось-вось ніцма гатовы ўпасці. Тут час марнаваць нельга. На роўных лугах калгасныя касілкі хуценька ўправіліся, а на кустоўі, на беражках канавак ды рачулак надзейная царыца – каса сялянская.
   Дзень абяцаў быць спякотным, на гэта паказваў цёплы ранак. Спраўна, ладна ідуць групкі касцоў. Шах касой – крок, шах касой – зноў крок. Хацелася Юраську быць бліжэй ля дзеда, ды баба Кацярына не пусціла, каб не паранілі касой. Аксана ля бабы.
   Траву зграбаюць. Папілі. Хто смачнага самаробнага квасу, хто малачка, і зноў за работу ўзяліся дружна, з песняй. Раптам каля лесу загаласіла жанчына з такой сілаю, што калі б тут стаялі хаты, дык мо шкло ў вокнах пасыпалася б.
   – Ра-туйця! Мядзведзь! Людзенькі, ра-туйця!
   Ад нечаканасці ўсе бабы пакідалі граблі, мужыкі косы і ходу.
   – Ай-вой, уцякайма! Ай-ёй! – панеслася над стажкамі.
   Мядзведзь ішоў да людзей на задніх лапах, бы ў цырку. Разважна так, павольна, ні за кім не збіраўся бегчы. Затрымаўся ля капы, нібы падумаў: «Эх, людзі, людзі... Куды ж вы ўцякаеце? Пачакайце. Эх... Відаць, не так трэба было. Мо спачатку голас падаць лепш». Пакружыў так у разгубленасці і патупаў у лес. Памалу людзі вярнуліся на свае месцы, пачалі зноў касіць, праўда, ужо няспешна, з аглядкай. Цяпер выбраў мядзведзь дзеда Васільчыка. Невядома, чаму менавіта яго. Ці то пазнаў у ім пчаляра, а мо сэрца так падказала, і рушыў з лесу напрасткі да дзеда. Зноў бабы ў крык, а Кацярына дык загарлапаніла, як параход на Гарыні.
   – А божачка, а людцы! Чалавека майго ратуйце! Не падыходзь, Васільчык, уцякай, дурная твая галава, – камандавала здалёк Кацярына.
   Піліп схапіў сваю дубальтоўку, пабег ратаваць Васільчыка.
   – Не забівай, не забівай мядзведзя, – закрычаў Юраська.
   Васільчык азірнуўся на крык, падбег да Піліпа і адвёў стрэльбу ўбок.
   – Не руш! Мядзведзь нешта просіць у людзей. Ратунку шукае, ці ж не бачыш? Лапу выстаўляе. Бач, вочы моляць аб дапамозе.
   І сапраўды, нічога звярынага ў позірку і паводзінах мядзведзя не было.
   – Я падыду да яго.
   – Мне што, ідзі. Я на прыцэл вазьму. Чорт яго ведае, а калі ён шалёны? – Піліпу карцела стрэліць.
   – Няхай так. Толькі без маёй каманды не страляй, – згадзіўся Васільчык і асцярожна пайшоў да мядзведзя. Кацярына ў адчаі закрыла далонямі вочы. Мядзведзь паводзіў сябе вельмі міралюбіва і, як падалося дзеду Васільчыку, нават узрадаваўся, што чалавек падыходзіў да яго так блізка.
   Мядзведзь высунуў наперад абедзве лапы і ступіў крок наперад. За метр ад звера Васільчык угледзеў на тыльным баку лапы вялізную стрэмку і ўсё зразумеў. Звер шукаў ратунку ў людзей. Васільчык не марудзіў, спрытна выцягнуў указальным і вялікім пальцамі стрэмку і хутка адскочыў убок, не рызыкаваў. Мядзведзь спачатку рыкнуў, потым залізаў лапу і падаўся да лесу.
   Не менш за бабу Кацярыну перажывалі за дзеда і ўнукі. Калі Юраська крыху менш хваляваўся за свайго «Кутузава», дык сэрца Аксаны трапятала, як верабей у руцэ. Сёння сваім дзедам яна ганарылася і любіла яго. Толькі і гаворкі было назаўтра, як дзед Васільчык мядзведзя ратаваў. «Чакай, браце Васільчык, калоду мёду ў падарунак», – жартавалі мужыкі.
   Вясковыя дзеці зноў прасілі Юраську: «Раскажы, раскажы. Як там усё было?» Юраська расказваў з вялікай ахвотаю. Дзед Васільчык, наадварот: аднекваўся, махаў рукой, маўляў, не варта тое ўспамінаць. Паехалі на пчальнік. Цяпер Юраська паганяў Мадагаскара. І дзеду, і Аксане, і яму хацелася чым хутчэй даехаць і напаткаць мядзведзя. Свайго мядзведзя.
   Абышлі, агледзелі кожны вулей – аніякіх слядоў звера нідзе не відно.
   – Усё, болей не прыйдзе. Навошта ж яму шкодзіць ратаванцу свайму... Што ён, дурань, ці што? – з дарослай сур’ёзнасцю казаў Юраська.
   – А чаму, дзядуля, мядзведзі так мёд любяць? – пацікавілася Аксана.
   Дзед Васільчык крыху задумаўся, маршчыны збегліся ля вачэй і на лбе, і адказаў:
   – Думаю, так заведзена самой маці-прыродай. Мядзведзю дадзена нарадзіцца добрым. Корміцца ён з лесу: дзе ягаду знойдзе, дзе маліннік абчысціць, дзе рыбкай з рэчкі закусіць, і тым шчасліва жыве. А ён жа вялізны, дужы. Бачылі, пад два метры вымахаў. Каб не забіваць іншых, як воўк ці ліса, шмат вытрымкі трэба мець. Вось ён раз ці два на год і падсалоджвае сваю натуру мёдам, каб, значыцца, утрымаць дабро і незласлівасць у сэрцы.
   – Шкада, што мы тады перашкодзілі яму. Няхай бы паеў, – з нейкім сумам вымавіла Аксана.
   – У мяне ідэя! Давайце нальём у місачку мёду і пакінем яму. Мо ён нас саромеецца? – сказаў Юраська.
   – Давайце! – падтрымаў дзед.
   Так і зрабілі. Назаўтра, наспех паснедаўшы, на здзіўленне бабы Кацярыны, запрэглі Мадагаскара і панесліся на пчальнік.
   Місачка з мёдам стаяла некранутая.
   – Не іначай падаўся ў прыпяцкія лясы. Што яму ў нашым, рэдзенькім, як сіта, – адзначыў дзед Васільчык.
   Мінула тры дні. За гэты час Юраська і Аксана паспелі пабываць з бабай Кацярынай на кірмашы ў раённым гарадку Століне, навучыліся вудзіць рыбу і хадзілі з вясковымі піянерамі, якія жылі ў школьным лагеры, у вёсачку Альпень, на другі бок Гарыні, на старадаўні цагельны завод з экскурсіяй. Усюды было надта цікава. А ў думках не-не ды зноў вярталіся на пчальнік. Як там місачка з мёдам? Дзеда доўга ўгаворваць не трэба было. Прыдумаў Кацярыне нейкую зачэпку, каб адгаварыцца, і паехалі. Пагналі. Толькі вецер кудлачыў валасы.
   Колькі ж было нечаканага здзіўлення і радасці, калі, пад’язджаючы, убачылі двух медзведзянят, якія забаўляліся з пустой міскай.
   – Блізка пад’язджаць не будзем. Маці мядзведзіца недзе недалёка і сочыць за дзецьмі, – сказаў дзед.
   Можна было і не пад’язджаць. Адсюль, з невялікай горкі, усе гульні малых было відаць як на далоні. От пацеха! Перакуліцца адзін – другі забіяка на яго скочыць, давай валтузіцца. А то яшчэ ўзніме абедзвюма лапамі міску да лба, а другі цягнецца, адабраць хоча. Нават і тады малыя не супакоіліся, калі з лесу выйшла маці мядзведзіца.
   – Наша, наша, – упэўнена ўскрыкнуў Юраська, перадаючы бінокль Аксане, – ліжа параненую лапу.
   Мядзведзіца падбегла да дзяцей, для парадку дыбанула лапай па шыі адное, другое, нібы строга папярэдзіла: «Хопіць дурыцца. Вуллі перакуліце, нягоднікі, марш у лес».
   Маці ўгледзела на гары Мадагаскара, дзеда, Юраську і Аксану. І таму на ўсялякі выпадак прыспешвала дзяцей пакінуць пчальнік. Не толькі таму, што баялася людзей. Думала, мусіць, так: «Наеліся мёду, і годзе». Пагнала непаслухмяных медзведзянят да лесу і, як бы развітваючыся, стала на заднія лапы, узняла пярэднія ўгору і памахала некалькі разоў галавою.
   Болей медзведзянят ніхто не бачыў. Пайшлі, відаць, у прыпяцкія лясы. Казаў неяк дзеду знаёмы бакеншчык, а ён далёка плавае, што мядзведзіцу з двума малымі страчалі аж пад Пінскам. Відаць, сама мядзведзіца вырашыла болей да дзеда на пчальнік не наведвацца. Па-першае, наталіліся слодыччу. Па-другое, Піліп з дубальтоўкай – не мінуць бяды. Жыццё ў малых медзведзянят толькі ж пачынаецца, а яно, жыццё, такое прыгожае і такое цікавае на новыя знаёмствы, проста о-го-го, шчэ смачнейшае за мёд.