Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

 

 Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Янка Брыль

Кнопка отправить на печать

   Радзіма Янкі Брыля — Навагрудчына, хоць нарадзіўся ён у Адэсе, дзе служыў правадніком класных вагонаў цягніка Адэса — Пецярбург яго бацька Антон Данілавіч, па паходжанні беларускі селянін з вёскі Загора (Загор'е). Пакуль бацька зарабляў грошы, маці — Анастасія Іванаўна — з дзецьмі гаспадарыла на роднай сядзібе. У пачатку Першай сусветнай вайны (1914) Антон Брыль, пакінуўшы гаспадарку на старэйшую замужнюю дачку Віліту, забраў жонку і дзяцей у Адэсу. Тут 22 ліпеня 1917 года і прыйшоў на свет апошні з дзесяці дзяцей Антона і Настулі — Янка.
   "Калі, пакінуўшы Валодзю ды Ігната там, бацькі з трыма малымі хлопцамі вярталіся ў Загора, мне было няпоўных пяць гадоў", —успамінае пісьменнік на старонках "Майго радавода". «У горадзе перад ад'ездам бацька перахварэў тыфам, брушным і зваротным, а ў сакавіку 1924-га, прастудзіўшыся ў лесе, не вытрымаў запалення лёгкіх. На сваім пяцьдзесят чацвёртым годзе. А мама — на тры гады маладзейшая.
   Маленства маё, апошняга пястуна, пасля гарадскога вясковае, працягвалася пры ёй. Вечна занятай, строгай, але і справядліва добрай.
   Пра ўсё гэта, асабліва пра вобраз бацькі, я напісаў у "Птушках і гнёздах" з той непасрэднай шчырасцю, якую тут мне цяжка, а то і немагчыма паўтарыць».
   Сябра Янкі Брыля і аўтар нарыса пра яго жыццё і творчасць Уладзімір Калеснік прыгадваў, што па бацькавай лініі Янка Брыль атрымаў у спадчыну высокі рост, шырокія плечы, пародзісты мужчынскі профіль, а таксама музычны слых і любоў да спеваў, а яшчэ ў дадатак вясёлы нораў, лагодную смяшліваць і ўменне глядзець на свет з мудрай усмешкай. А вось неабходныя мастаку ўзвышанасць, імкненне да духоўнага і ідэальнага, патрэба змяняць свет з дапамогай слова перадаліся яму ад мацярынскага роду Чычукоў.
   Янку Брылю было ўсяго шэсць з паловай гадоў, калі памёр бацька, і незваротнасць гэтай страты, нягоды сіроцкага жыцця адкрываліся для хлопчыка паступова. Паміраючы, бацька даў наказ жонцы вучыць малодшых дзяцей — Мішу і Янку. Анастасія Іванаўна аддала хлопцаў у пачатковую школу ў Загоры, а потым яны закончылі польскую сямігодку ў вёсцы Турэц. Тут Янку Брылю пашанцавала на добрых настаўнікаў літаратуры — маладую сям'ю польскіх інтэлігентаў — Мар'ю і Міхала Пранеўскіх, якія паходзілі з Віленшчыны і добра ведалі беларускую і рускую мовы. У аўтабіяграфічным нарысе "Думы ў дарозе" пісьменнік пісаў пра сваю настаўніцу: "Прыгожая, па-мацярынску абаяльная і светлая душой, яна вучыла нас, заходнебеларускіх пастушкоў, любіць высокае, сапраўднае ў паэзіі і ў песні польскага народа, іншых прадстаўнікоў якога мы бачылі навокал у большых ці меншых чынах прыгнятальнікаў". Мар'я Пранеўская стала прататыпам галоўнай гераіні аповесці "Сірочы хлеб".
   Адметным эпізодам жыцця будучага пісьменніка стаў месяц вучобы ў Наваградскай гімназіі. Сюды, годам раней, паступіў яго брат Міша, які і рыхтаваў Янку да ўступных экзаменаў. Экзамены былі паспяхова здадзены і хлопец залічаны на вучобу, але праз месяц браты дазналіся, што цяжка захварэў брат Мікалай, які вёў гаспадарку, і старэнькая нямоглая маці сама пайшла на поле з сявенькай. Праплакаўшы ноч, Янка і Міша вырашылі ахвяраваць сваёй вучобай, каб падтрымаць сям'ю.
   З Наваградка ў роднае Загора хлопцы прывезлі не толькі разбітыя надзеі, але і прагу да самаадукацыі, да пазнання. Дома ў іх была свая, прывезеная з Адэсы, бібліятэчка, якую старэйшыя браты падабралі для малодшых. Там былі і падручнікі, па якіх яны вучыліся ў гімназіі, і руская класіка — Гогаль, Талстой, Лермантаў, Пушкін. Перачытаўшы ўласныя кнігі, Янка і Міша пазычалі новыя ва ўсіх навакольных кнігалюбаў, якіх тады ў Заходняй Беларусі было нямала. Асаблівай папулярнасцю карысталіся творы і этычнае вучэнне Л.М. Талстога. Граф Талстой, які пагарджаў раскошай, араў поле, сам шыў сабе боты ды пісаў вядомыя на ўвесь свет кнігі, стаў для заходнебеларускай інтэлігенцыі і братоў Брылёў увасабленнем духоўнасці, справядлівасці і дабрыні.
   Напярэдадні Другой сусветнай вайны жыццё ў Заходняй Беларусі віравала: большасць інтэлігенцыі і прагрэсіўнага сялянства належала да Грамады або гурткоў ТБШ. Янка Брыль пазнаёміўся і пасябраваў з многімі актывістамі нацыянальна-вызваленчага руху. Ужо тады пачынае праяўляцца ў маладога хлапца цяга да прыгожага пісьменства, і ён спрабуе свае сілы ў мастацкай творчасці.
   Але жыццё распараджаецца інакш. У 1939 годзе Янка Брыль быў прызваны ў войска. Неўзабаве пачынаецца Другая сусветная вайна. Гітлераўская Германія напала на Польшчу, і малады салдат Янка Брыль удзельнічае ў абарончых баях пад Гдыняй. Там і трапляе ў нямецкі палон, адкуль двойчы спрабуе ўцячы. Урэшце, пераадолеўшы сотні кіламетраў, вяртаецца ў роднае Загора, якое знаходзіцца пад акупацыяй.
   Вясной 1944 года сям'я Брылёў, ратуючыся ад нямецкіх карнікаў, знаходзіцца ў партызанскім атрадзе, а восенню гэтага ж года Янка Брыль — ужо прызнаны партызанскі журналіст і пісьменнік —пераязджае ў Мінск, узначаліўшы рэдакцыйны аддзел часопіса "Вожык". З таго часу лёс Янкі Брыля непарыўна звязаны з Мінскам. Тут былі напісаны яго кнігі, у якіх адлюстраваліся жыццёвыя дарогі пісьменніка і біяграфія яго душы. У 1946 годзе выйшаў першы зборнік прозы Янкі Брыля пад сціплай назвай "Апавяданні". А ў 1951 годзе малады празаік быў прызнаны лаўрэатам адной з самых прэстыжных тагачасных узнагарод —Дзяржаўнай прэміі СССР — за аповесць "У Забалоцці днее".
   Раман "Птушкі і гнёзды. Кніга адной маладосці", якую Янка Брыль закончыў у 1964 годзе, прынёс аўтару шмат клопатаў. Нягледзячы на высокія эстэтычныя вартасці, твор падвяргаўся рэзкай і несправядлівай крытыцы з боку афіцыйных улад і адпаведна ў друку. Аўтабіяграфічны пачатак у гэтым рамане засведчыў цягу пісьменніка да літаратуры факта, яго зацікаўленасць роляй дакумента ў тканіне мастацкага твора. Не дзіўна, што ў 1975 годзе менавіта Янка Брыль у суаўтарстве з Алесем Адамовічам і У. Калеснікам стварае славутую кнігу дакументальных сведчанняў "Я з вогненнай вёскі".
   З часам любімымі жанрамі пісьменніка становяцца лірычныя мініяцюры, нататкі і эсэ. Яны ўвасабляюцца ў кнігах 'Трохі пра вечнае", "На сцежцы дзеці", "Дзе скарб твой?" і інш. 1990 год стаў незабыўным для Янкі Брыля не толькі таму, што гэта былі складаныя часы ў жыцці грамадства, але і па асабістых прычынах: амаль праз паўстагоддзе ён даведаўся падрабязнасці трагічнага лёсу свайго старэйшага брата Валодзі, знайшоў яго магілу. На аснове гэтых матэрыялаў і ўзнікла задума аднаго з лепшых твораў празаіка —аповесці "Муштук і папка". У чэрвені 2006 года выйшла апошняя прыжыццёвая кніга Янкі Брыля пад назваю "Парастак". 25 ліпеня 2006 года Янкі Брыля не стала. Яго пахавалі на могілках у Калодзішчах побач з вернай спадарожніцай жыцця жонкай Нінай Міхайлаўнай.