Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

 

 Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Творчасць Элізы Ажэшкі

Кнопка отправить на печать

   Прырода — той навакольны свет, без якога немагчыма ўявіць жыццё чалавека, яго думкі і пачуцці. Вядомы рускі літаратар Міхаіл Прышвін пісаў: "Каб разумець прыроду, трэба быць вельмі блізкім да чалавека, і тады прырода будзе люстэркам, таму што чалавек змяшчае ў сабе ўсю прыроду'. Пісьменнік бадай што, як ніхто іншы, блізкі і вельмі чуйны да чалавечай душы і псіхалогіі. Прырода — неба і зямля, рэкі і азёры, кветкі і птушкі, і разам з тым яна бачыцца як штосьці большае: "гэта, — паводле таго ж М. Прышвіна, — Радзіма, дом наш". Прырода наднёманскага краю стала для пісьменніцы Элізы Ажэшкі (1841-1910) дарагім сэрцу домам і Радзімай, тым улоннем непаўторнага і таямнічага хараства, якое глыбока запаланіла яе ўражлівую і паэтычную натуру.
   Жыццё Элізы Ажэшкі прайшло ў думках і хваляваннях пра лёс бацькаўшчыны і яе люду. Яна была мужнай, высакароднай і непакорлівай асобай, загартаванай нацыянальна-вызваленчым рухам 1863-1864 гг. Уся яе свядомая літаратурная дзейнасць сталася мастацкім пазнаннем і адкрыццём беларускага жыцця і побыту, народнага менталітэту і духоўных традыцый, выяўленнем любові да бацькоўскай зямлі, навакольнай прыроды і да ўсяго роднага і крэўнага. Эліза Ажэшка ў асэнсаванні сацыяльнай рэчаіснасці, даследаванні чалавека, праблем агульнанароднага быцця прытрымлівалася дэмакратычных і маральна-гуманістычных поглядаў, яна выдатна паказала, што духоўная свабода, прыгажосць асобы, яе еднасць з Богам, прыродай і людзьмі здольныя перайначыць свет, зрабіць яго больш гарманічным, суладным і напоўніць прасветленай радасцю існавання.
   Беларускі горад Гродна, яго ваколіцы і прынямонскія краявіды глыбока ўвайшлі ў сэрца пісьменніцы, і гэтыя свае адчуванні роднага пейзажу яна цудоўна выявіла і перадала сваім чытачам. Асабліва блізкія гэтыя прыродаапісанні былі для тых, хто нарадзіўся ў беларускім краі. Адзін з сучаснікаў Э. Ажэшкі, літаратуразнаўца і зямляк Марян Здзяхоўскі, захоплена адгукнуўся пра яе талент пейзажыста, адчуў у карцінах і малюнках прыроды, поўных замілавання і паэтызацыі, натуральную моц і арганічнасць выказаных пачуццяў. Ён пісаў пра Элізу Ажэшку, што "ўсёй душой палюбіла яна родную літоўска-наднёманскую прыроду, ва ўсіх яе вялікіх і малых праявах, яе неба і паветра, яе травы і кветкі, урэшце людзей і іхнія цноты". Прырода роднага краю зрабілася для яе чулай маці, якая асабліва спагадала і лекавала тады, калі на душы было сумна і адзінока. Слушна заўважае даследчыца творчасці пісьменніцы В. Гапава, што "беларуская зямля шчодра дарыла яе таленту радасці і пакуты, суцяшала яе задуменнай, ціхай пяшчотай нёманскай прыроды...". Прырода, можна сказаць без перабольшання, рабіла з Элізы Ажэшкі пісьменніцу, мастака слова: яна натхняла і падказвала штосьці сугучнае стану душы, зачароўвала і вучыла назіральнасці, адчуванню прыгожага, мудрасці. Нёман, наднёманскія ландшафты і краявіды, беларуская флора — гэта ўсё тое, што сфармавала ў душы і мастацкай свядомасці Э. Ажэшкі пачуццё крэўнай пародненасці з роднай старонкай.
   Беларуская прырода была для пісьменніцы цікавай кнігай, якую яна спазнавала і чароўным дзівоцтвам якой захаплялася падчас вандровак па Гродзеншчыне. Наогул Э. Ажэшку цікавіла ўсё, што звязана з духоўным жыццём і побытам беларусаў: абраднасць і звычаі, народна-язычніцкія ўяўленні і старадаўнія паданні, казкі і лірычныя песні, прыказкі і прымаўкі... Яна адкрыла ў тутэйшым людзе жывую і прыгожую душу, багаты досвед стасункаў з прыродай. Краязнаўчым міні-даведнікам можна назваць нарысы Элізы Ажэшкі "Людзі і кветкі над Нёманам", якія з 1888 па 1892 гг. друкаваліся ў навукова-этнаграфічным часопісе "Вісла". Пісьменніца адмаўляла павярхоўна-прымітыўны погляд на сялянства, яго псіхалогію і спрадвечны ўклад, наадварот, яна гаварыла пра беларускі народ з берагоў Нёмана як пра паўнавартасны этнас, які маці-прырода сілкуе духоўна, дае яму жыццёвую энергію, мудрасць, абуджае паэтычную цягу да хараства. На пачатку свайго нарыса Э. Ажэшка шчыра і з падкрэсленай сімпатыяй піша пра беларусаў і іх прыродазнаўчы дар: "Вельмі распаўсюджана меркаванне, што сяляне зусім абыякава ставяцца да навакольнай прыроды, яе прыгажосці, і з'яў, якія непасрэдна не ўплываюць на іхняе штодзённае жыццё, проста не заўважаюць. Здзіўляе адно: як гэтае меркаванне можа суадносіцца з народнай песняй, дзе густа рассыпаны надзвычай маляўнічыя і дакладныя вобразы прыроды. Пярэчыць гэтаму і рэальнае веданне народам расліннага свету, настолькі дакладнае, што смела можна сцвярджаць: ад самага высокага дрэва да найдрабнейшай травінкі, якія растуць на той самай зямлі, што і ён, няма такой расліны, якая ў яго мове не мела б назвы, а ўжо ў саміх назвах выяўляецца назіральнасць, выказаная вобразна і паэтычна, часам грубавата, але затое дакладна".
   Эліза Ажэшка была адным з першых этнографаў і краязнаўцаў наднёманскага краю. У ХІХ ст. прыкметна ўзрасла цікавасць да жыццёвага ўкладу і культуры беларусаў, іх духоўнай спадчыны, пра што яскрава засведчыла збіральніцка-даследчая дзейнасць Паўла Шэйна, Пятра Бяссонава, Мітрафана Доўнара-Запольскага, Еўдакіма Раманава, Яўхіма Карскага, Паўла Шпілеўскага, Адама Кіркора, Івана Насовіча і іншых фалькларыстаў ды этнографаў. Дарэчы згадаць, што ў Гродне ў 1895 г. выдаў асобнай кніжкай свой этнаграфічны нарыс "Перажыткі старажытнага светасузірання ў беларусаў" Адам Багдановіч — бацька знакамітага беларускага паэта. Духоўны свет беларусаў, іх самабытны характар, звычаі і павер'і, звязаныя з навакольнай прыродай, Эліза Ажэшка вывучала падчас мэтаскіраваных даследчых экспедыцый: яна сустракалася з мясцовымі лекаркамі і знахаркамі, запісала ад іх 228 назваў розных беларускіх раслін, а яшчэ сабрала не адну жменьку народнай мудрасці. У выніку атрымалася народная кніга ведаў і веры, якая ўключае ў сябе найперш своеасаблівы батанічны слоўнік. Гэтая краязнаўча-прыродазнаўчая крыніца пра беларускую флору папярэднічала вядомаму "Беларуска-польска-расейска-лацінскаму батанічнаму слоўніку" (1924) Зоські Верас, што пабачыў свет у Вільні. Зразумела, Зоська Верас не магла абмінуць унікальны даследчы набытак польскай пісьменніцы, якая, апрача іншага, адшукала ўсім назвам беларускіх зёлак і раслін лацінскія і польскія адпаведнікі.
   Эліза Ажэшка паўстае перад намі як глыбокі і дасведчаны знаўца беларускага расліннага свету. Яна добра ведала этымалогію назваў самых розных траў, а таксама асаблівасці вонкавага выгляду, колеру, паху кветак і зёлак, тое, як расліны могуць уплываць на здароўе і чалавечы лёс. Яна адмоўна ставілася да варажбы з дапамогай чарадзейнага зелля і таемных слоў, якія здольныя прынесці камусьці шкоду, бяду ці немач. Апісанне лекавых уласцівасцей і функцый раслін Эліза Ажэшка падала з думкай пра карысць народнай медыцыны.
   Беларускі пейзаж трывала ўвайшоў у мастацкае мысленне Элізы Ажэшкі, пра што сведчаць яе аповесці "Нізіны" (1884), "Дзюрдзі" (1885), "Хам" (1888), раман "Над Нёманам" (1887), шэраг апавяданняў. У творах пісьменніцы прырода цесна суадносіцца з чалавечым лёсам. Галоўная гераіня аповесці "Нізіны" Хрысціна вяртаецца з фальварка ў Лясной, дзе не знаходзіць спагады ў аканома Стэфана Бахрэвіча. Яна просіць дапамагчы выбавіць кволага на здароўе сына ад рэкрутчыны ў царскай арміі. Парабчанка і беспасажніца Хрысціна — з сацыяльных нізоў, належыць да тагачаснай сялянскай беднаты. Яе вобраз на фоне спустошанай прыроды, у абладзе восеньскай непагоды дапамагае глыбей раскрыць драматычнае, безвыходнае становішча беларускай жанчыны-сялянкі. Аўтар твора надае пейзажу псіхалагічную глыбіню, алегарычнае гучанне: "Цемра ўсё гусцела, узняўся вецер і пачаў падаць дробны дождж. Сярод пустых і чорных палёў абсаджаная дрэвамі дарога з Лясной да Вулькі здавалася доўгім тунелем, над якім сярод расплаканых аблокаў не свяціла ніводная зорка і ў глыбіні якога павольна сунулася жаночая фігурка, самотная і вельмі ж дробная ў параўнанні з навакольным абшарам цемры і пусткі". Пісьменніца ўжо з першых старонак твора прарочыць гэтай маленькай і бяспраўнай у грамадстве жанчыне пакутны шлях у чорным, беспрасветным тунелі рэчаіснасці. У глыбокай начной цемры прыроднае наваколле на розны лад даносіць да слыху змарнаванай маці сынава імя.
   У аповесці "Нізіны" Эліза Ажэшка выдатна паказала вялікую сілу ўлады зямлі над чалавекам. Многія пісьменнікі ХІХ ст. (Т. Гардзі, Э. Заля, Л. Талстой, Г. Успенскі і інш.) выразна ўбачылі і ўсвядомілі супярэчнасці паміж натуральным прыродным быццём і несправядлівым грамадскім светаўладкаваннем, калі многія жывуць не па розуму, не па-боску і пагарджаюць маральнымі, глыбока чалавечымі адносінамі да іншых. Эліза Ажэшка асуджала сацыяльны ўціск, паднявольнае рабскае існаванне сялянства, цудоўна разумела, што ўласная зямля і праца на ёй — спрадвечная запаветная мара беларускага люду. "Жарсць валодання зямлёй" для селяніна была раўназначная жыццю і смерці, "гэтая любімая, гэтая жаданая зямля" ўспрымалася як сапраўды райскае быццё ў роднай старонцы. Пазней, у нашай літаратуры ХХ ст., пра магутную, спрадвечную повязь беларуса і зямлі-карміцелькі псіхалагічна пераканальна і з вялікай сілай мастацкасці сказалі Якуб Колас, Кузьма Чорны, Міхась Зарэцкі, Іван Мележ...
   Эліза Ажэшка, паказваючы беларускую вёску, выяўляла не толькі сацыяльную вастрыню зроку, але і з паэтычнай пранікнёнасцю малявала навакольныя краявіды, эстэтызавала прыродна-працоўнае ўлонне, якое як бы адцяняла драматычны бок сялянскага жыцця. У "Нізінах" скупымі, але вельмі сакавітымі мазкамі яна стварыла вобразна-жывапісныя пейзажныя малюнкі: "Над вёскай з аднаго боку і над фальваркам з другога ўзнімаліся ў залацістым паветры слупы ружовага дыму. Тут і там брахалі сабакі, адтуль і адгэтуль цягнуліся шнуры касцоў, свецячы здалёку белымі кашулямі і ззяючы ў апошніх сонечных промнях бляскам кос".
   Прырода выступае ў творах Э. Ажэшкі крытэрыем духоўнасці, маральнасці простага чалавека. З падкрэсленай аўтарскай сімпатыяй выпісаны ў аповесці "Дзюрдзі" вобраз знахаркі Пятрусі, якая паўстае перад намі як дачка роднай прыроды. Яна прываблівае сваім унутраным хараством, маладосцю, вясёлым норавам, здольнасцю радавацца жыццю і цудоўна спяваць. Прыроднае ўлонне раскрыляе душу Пятрусі, а голас яе запаўняе прастору, нібы звонкая крыніца. Яна — захавальніца народных ведаў дзядоў і прадзедаў. Гераіні аповесці дзякуючы бабулі адкрыліся многія таямніцы і сіла лекавых раслін. Пятруся бескарысна дапамагае людзям пазбавіцца розных хвароб, лечыць іх і ратуе ад бяды, суроку, няшчасця: "...Адну жанчыну з цяжкай цяжарнасцю Пятруся напаіла адварам, зробленым з дзесяці зёлак, які называўся дзевяціранка і таксама прынёс вялікую карысць. У хаце ў яе заўсёды было поўна сушаных зёлак, з якіх кожная служыла ад розных хвароб. Ад горла давала брунэльку, ад кашлю — мальву і дзіванну, ад болю ў кружы — крываўнік, ад сціскання ў жываце — чабор і мяту. Супраць адных хвароб раіла белую канюшыну і вішнёвую кару, саскрабаную з дрэва ўніз, супраць іншых — ружовую канюшыну і тую ж самую кару, толькі саскрабаную ўверх. Дзяцей, у якіх былі сутаргі, клала на дошку пасярод круга, намаляванага крэйдай, а тых, што пакутавалі ад кохліку, паіла сокам з рэдзькі, не з чаго іншага даваным, а толькі з самой рэдзькі, выдлубанай у форме келіха. Словам, была незаменным дарадцам сродкаў, што дапамагалі ад найбольш распаўсюджаных у вёсцы хвароб. І не толькі ведала гэтыя сродкі, але заўсёды давала іх з вялікай прыязнасцю і ахвотай. Іншыя бралі б за гэта яйкі, лён, палатно, курэй, збожжа і Бог ведае яшчэ што. Яна — не. Нічога ніколі за свае парады не жадала, а калі якая з жанчын прыносіла ёй што-небудзь у фартуху ці хустцы, не брала. Руку з працягнутым дарункам адштурхоўвала і казала:
   — Не хачу, не трэба, нашто мне гэта? Я з зычлівасці..."
   Пятруся любіць людзей і прыроду, яна адкрытая гэтаму свету. Старая Аксеня непакоіцца пра лёс унучкі, засцерагае і вучыць быць абачлівай. Але Пятруся, спазнаўшы ў замустве радасную ўцеху жыцця, жадае спагаднай і шчаслівай долі іншым: "...і усё мне на свеце лепш і лепш, а я той свет люблю больш і больш, і ўсё, што ёсць на свеце, люблю... і сонейка, гэтае божае цяпло, і зоркі гэтыя божыя ясненькія, і гэтыя шумлівыя дрэвы, і пахучыя кветкі, і ўсіх людзей, і кожнае жывое стварэнне...". Жыццё гэтай чалавекалюбнай і паэтычнай натуры абрываецца трагічна. Прыгожую маладую жанчыну абвінавацілі ў змове з нячыстай сілай, чараўніцтве, якое нясе зло. Чацвёра сялян па прозвішчы Дзюрдзі ўчынілі расправу, як яны лічаць, з "ведзьмай", забілі яе каламі. Так цёмная патрыярхальная вёска, поўная забабонаў і коснасці, вынесла сляпы і жорсткі прысуд дбайнай маладой гаспадыні і народнай лекарцы. Далёка не ўсе насельнікі Сухой Даліны ўсведамляюць, да чаго прывядзе людская варожасць і гнеў. Урэшце — у тым і ёсць сапраўдная народная трагедыя — вёска з яе дрымучай і прымхлівай свядомасцю пазбаўляецца яшчэ адной чыстай прыгожай душы, гаючай і шчодрай крыніцы жыцця.
   Чалавек і прырода знаходзяцца ў непарыўным адзінстве ў аповесці "Хам". Павел Кабыцкі, галоўны герой твора, так кажа пра сваю крэўную еднасць з навакольным светам: "Неба — мая хата, а рака — жонка". Гэты нёманскі рыбак паўстае перад намі як прыродны, натуральны чалавек, "душа і цела якога зжылася з вольнымі прасторамі ракі і неба, з чыстым паветрам, з глыбокай цішынёй самотных дзён і начэй...". У Паўла Кабыцкага паэтычная і ўзвышаная душа, ён вельмі ўражлівы і назіральны, тонка адчувае навакольную паэзію прыроды. Ён разважлівы і ўдумлівы, як водная плынь Нёмана, мае чулае сэрца. Ён шкадуе пакаёўку Франку і спачувае яе лёсу. Павел перакананы, што трэба жыць па-боску, а свет павінен быць варты чалавека і трымацца на непарушных маральных прынцыпах. Нёманскі рыбак заклікае Франку, якую закруціў вір рэчаіснасці, супыніцца і падумаць пра тое, што ёсць жыццё, пазбаўленае прыніжэння і пакуты, што ёсць Бог і вечная прырода, а для гэтага трэба адчуць прыгожае і высокае ў сваёй душы: "...— Зірні, як на небе зоркі ззяюць! Паслухай, як пяе вада! Я ўсё жыццё гляджу на гэтыя зоркі і слухаю гэту песню. Паглядзі і паслухай ты! Можа, табе будзе лягчэй? Можа, і твая душа, як мая, гэта высокае неба і гэту чыстую ваду палюбіць! Супакойся! Ціха, ціха, ціха!".
   Павел Кабыцкі імкнецца дапамагчы Францы знайсці сябе і сэнс жыцця. Героем кіруе шчырасць і высакароднасць памкненняў, глыбока чалавечная сутнасць яго натуры, свядомае непрыманне зла і бездухоўнасці. Павел Кабыцкі багаты сваёй унутранай культурай.
   І гэтая прывабнасць яго духоўнага вобліку найперш добра бачыцца праз дачыненні з прыродай. Ён не ўяўляе свайго жыцця без Нёмана, эмацыянальна адгукаецца на праявы хараства, зачараваны адвечнай музыкай роднай ракі. Прыроду Павел адчувае і любіць сэрцам паэта: "Гэта цудоўнае абуджэнне прыроды выклікала ў душы яго не толькі захапленне, але і радасць ад сустрэчы з нечым добра і здаўна знаёмым. Ён любіў прыроду тою магутнай любоўю, якая прымушае дзіця, што не ўмее яшчэ вымавіць імя маці, вуснамі і рукамі цягнуцца да яе грудзей. Ён любіў прыроду, як слімак любіць свой дамок і чарвяк свой родны камячок зямлі. Аднак апрача гэтай вялікай любові да прыроды, Паўла заўсёды агортвала захапленне, калі ён назіраў яе розныя з'явы. Вось і цяпер, убачыўшы крыгі, што плылі па рацэ, ён спыніўся і нават усклікнуў, нібы бачыў іх упершыню ў жыцці. Цэлую гадзіну стаяў ён на беразе і так пільна ўглядаўся ў крыгі, нібы лічыў іх; на тыя, што мелі асабліва дзівосную форму, ён глядзеў даўжэй, чым на іншыя. Заўважыўшы крыгу, падобную да шкляной каплічкі і ззяючую вясёлкавымі фарбамі, ён доўга ківаў галавой:
   — Ой якая прыгожая!"
   Нёман для героя аповесці — тая блізкая істота, якой ён давярае душэўныя перажыванні і балючы роздум. У самыя цяжкія хвіліны ва ўзаемаадносінах з Франкай, калі Павел шукае пакутлівыя адказы на тое, што яму рабіць, ён застаецца сам-насам з прыродай. З асаблівым настроем нёманскі рыбак сузірае вясновыя краявіды, поўныя абуджэння і руху. Яго хвалюе, як рака скідае зімовыя кайданы і прырода вяртаецца да жыцця. Яркі беларускі характар, вобраз чалавека, які знаходзіцца ў духоўна-адраджэнскім руху, якраз і стварыла Э. Ажэшка ў вобразе Паўла Кабыцкага. Пісьменніца з лірычнай цеплынёй і пранікнёнасцю перадала высокі сэнс паяднання свайго героя з прыродай роднага краю.
   Надзвычай прыкметнае месца займае беларускі пейзаж у арганізацыі мастацкай прасторы рамана "Над Нёманам". Тут пісьменніца стварае панарамныя рэалістычныя прыродаапісанні, з якіх перад намі буйным планам паўстаюць маляўнічыя карціны прынёманскіх мясцін:
   "З аднаго боку небасхілу цягнуліся невялікія ўзгоркі, па якіх цямнелі хваёвыя і лісцевыя лясы, з другога — быццам вырастаючы з зеляніны лугоў, пясчанай сцяной уздымаўся высокі бераг Нёмана...
   Быў летні святочны дзень. Усё на свеце ззяла, квітнела, духмяна пахла і спявала. Цеплыню і радасць выпраменьвалі блакітнае неба і залатое сонца, радасцю і пяшчотай дыхалі пазелянелыя нівы, радасць і шчаслівую свабоду ўслаўлялі спевы птушак і розных мошак...".
   У рамане мноства невялікіх пейзажных замалёвак. У сукупнасці гэтыя разнастайныя мікрапейзажы ствараюць яркі жывапісны фон і атмасферу жывога быцця прыроды. Прыродаапісанні цэментуюць структурна-кампазіцыйную будову рамана, прыдаюць яму адметны беларускі каларыт. Пейзажы ў выяўленні Э. Ажэшкі маюць натуральную і незвычайную прыгажосць колераў і фарбаў, багацце маляўнічых дэталяў: "Бляклае восеньскае сонца, хілячыся да заходу, расквеціла неба гэткімі фарбамі, якіх не было нават калі яно стаяла ў зеніце. Самы яго дыск быў схаваны залатой заслонай, пурпурна-фіялетавай па баках; а вышэй па ўсім небасхіле распаўзліся лёгкія, як пух, серабрыстыя, ліловыя і чырвоныя шматкі аблокаў".
   Эліза Ажэшка паэтычна і прывабна малюе ў рамане поры года, вобразы лугу і поля, лесу і саду, дарог і шматлікіх кветак, дрэў... Сапраўдным дзейным персанажам твора паўстае рака Нёман, апісаная з любасцю ў розных планах і ракурсах: "...бруіўся ціхі Нёман, адбіваючы ў роўнядзі вады і блакіт неба, і цёмны бор". Разам з прыродай радуюцца ці смуткуюць людзі, адгукаюцца на яе хараство і незвычайнасць. Каханне Яна Багатыровіча і Юстыны адухаўляе навакольная прырода, якая надзіва шчодрая — дорыць ім шчасце, сапраўдную асалоду, паўнату адчування жыцця.
   Эліза Ажэшка ўмела выдатна перадаць мастацкасць фактуры, яна заставалася рэалістычна дакладнай у абмалёўцы нацыянальнага пейзажу, была глыбокім пісьменнікам-натуралістам. Любоў да роднай прыроды вылілася ў яе жыцці і творчасці ў вялікую любоў да Бацькаўшчыны і беларускай зямлі. 

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!