Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.
Уладзімір Караткевіч - Кацёл з каменьчыкамі
Увага! Поўны змест
Давай з табой сядзем і пагаворым. Ты што, спаць збіраешся ці хворы? Тады заставайся ў цёплым ложку. А калі ты здаровы і ты здаровая, то давайце сядзем на пашчапаныя бярвенні, ля прызбы, на лаўкі, а каму зручна – той і проста на падлозе.
І ўявім мы, што памчалі мы на нашым дыване-самалёце ў вясёлкавы наш з табою край, у сівую нашу з табой даўніну.
Ці бачылі вы паўночныя нашы ўзгоркі? Яны не дужа высокія, але ўсё ж верас на іх некалькі дзён раней робіцца сівы. Ад падмарозкаў.
І сівыя робяцца старадаўнія валуны, камяніскі, камяні, каменьчыкі. А пасля пачынаюць пакрывацца шкляным, ружовым на ўсходзе лядком – заберагам, шматлікія нашы з табой азёры. А выкапаную бульбу даўно ўжо звезлі ў хаты і свірны, звалілі ў капцы.
Дык вось было гэта даўно, вельмі даўно, так даўно, што ў нашай з табой краіне яшчэ не было тады бульбы.
Стаялі тады на беразе маленькага чыстага возера – існае вочка зямлі – дзве хаты. У адной, багатай ды ганарлівай, жыў мужык Ігнат. Нядобры ён быў чалавек, жонку замарыў работай, дзеці ад хатняга рабства ў свет пайшлі. А гаспадар усё не ўтаймоўваецца, усё пад сябе грабе. Усё наваколле прыдушыў, глытай.
– Забыўся, што ў труны кішэняў няма, – горка пажартавала добрая Мар'я, бліжэйшая суседка. Бо яе хата бліжэй за ўсіх стаяла. Хата яшчэ з дзядоў, моцная, але зусім недагледжаная. Бо гаспадара ўзялі на вайну і засталася жанчына адна з маленькімі дзецьмі. Аж пяцёра, і кожнае на пстрычку ніжэй за другое. І кожнае ўвесь час галоднае.
Пакуль бацька быў, сяк-так перабіваліся, а тут...
Словам, запанаваў на нашай зямлі самы страшны, самы подлы грэх, імя якому Несправядлівасць. Гэта калі адзін не можа заснуць, бо аб'еўся, а другі – бо галодны. А дзеці – дык тыя нават плачуць з голаду. Кепска. Ніколі не дапамагай Несправядлівасці. За іншае, можа, і даруюць. За гэтае – не.
...Позняя, халодная была вясна. Такое самае лета. А восень яшчэ горай. Завылі вятры, уздзьмуліся рэкі, пашалелі азёры. Сатлелі травы на паплавах. Ад бацькі чуткі няма. Прыйшла чарга Мар'і ісці па дапамогу да суседа. А той сядзіць, далоні пад азадак паклаў ды пыхкае, як вожык. Нажэрся, свіння свіннёю.
– Ну што?
– Пазыч мне, суседзе, меру ячменю ды меру фасолі. Я табе за гэта вясной адраблю.
– Адро-обе. Вясно-ою. Вясной усё наваколле адрабляць прыйдзе. А ты да таго часу ледзь ногі цягаць будзеш, а шчанюкі твае, можа, і не пацягнуць зусім. А можа, ты і ўдава цяпер. То й ён не адробіць. Не дам.
Рабіць няма чаго. Прыйшла бедная жанчына ў сваю халупу і, не запаліўшы нават лучынкі, упала на ўслон.
Цёмна. Цёмна за акном. Цёмна. Нізкія чорныя хмары і выхаду няма.
Да іншых суседзяў бегчы? Памаглі б, але і там тое самае. А дзецям што? Дзеці не ведаюць, як дарослым хлеб дастаецца. Цяжкай працай, часам – прыніжэннем. Калі зразумеюць – пашкадуюць. А тут плачуць толькі на розныя галасы: "Сільна і слёзна", як у старых кнігах пісалі:
– Матухна!
– Зязюленька!
– Пакармі нас!
– Хлебца дай!
– Акраец!
Што рабіць беднай Мар'і. Вырашыла яна дзяцей падмануць.
– Вы ляжыце зараз. Засніце. А я пайду бабоў назбіраю. Навару ды буду вас карміць.
Дзеці не засынаюць. Тады пайшла кабета, назбірала на полі дробных каменьчыкаў (а іх было сапраўды як бобу), высыпала ў кацёл і паставіла на агонь. Настолькі бедная была хата, што і печкі няма.
Варацца каменьчыкі. Паснулі дзеці. Супакоіліся. Разбудзіць матка, – наядуцца. Варацца каменьчыкі – да канца свету ім варыцца. Да канца свету плакаць матцы.
Ажно ўваходзіць у хату нейкі чалавек. Сам доўгі, кашчавы, з кіем, з торбай, адкуль нейкія травы тырчаць. І вочы пранізлівыя.
– Добры вечар у хату. Пусціце абагрэцца.
– Грэйся, добры чалавек. Толькі пачаставаць цябе няма чым.
– А што ж у катле варыш?
– Гэта, добры чалавек, каб дзяцей прысыпіць да заўтра, – і прыўзняла крышку катла.
– Гэт-та што такое?
– Камні. Муж у войску – можа, й забілі. Прасіла ў суседа чагосьці – не даў. Толькі й засталося на гэтай зямлі беднаму чалавеку каменьчыкі есці.
– Што ж ён?! Дзецям не даў?! Проста дзецям?!
– Не даў.
– Д-добра, – сказаў незнаёмы. – Бяры кацёл. Пайшлі. Прыйшлі на надзел. Незнаёмы паставіў кацёл, азірнуўся: ля хаты Ігнат стаіць. Цікуе. А што гэта яны там робяць? Чаго кацёл прынеслі?
А незнаёмы той быў Вялікі Чараўнік. Толькі чараваць яму ў жыцці дадзена было тысячу разоў і засталіся лічаныя разы. І нічога ён тым сваім чараўніцтвам не дабіўся. Як дагэтуль ішло, так і пасля.
"Але тут, – думае, – здужаю".
Узяў ён з катла жменю каменьчыкаў і са свістам, як з сявенькі, сыпануў па раллі. І яшчэ, і яшчэ, і яшчэ.
– Што ж ты, – паскардзілася Мар'я. – Так загон благі, а ты яшчэ й каменьчыкамі, што сабрала, падсяваеш.
– Маўчы, – сказаў той. – Глядзі, што будзе.
– Так ёй, – сказаў Ігнат. – Таксама мне, дзеці. Ва ўсіх дзеці. Муж на вайне. Гм, таксама мне, страшная штука вайна.
А незнаёмы сыпе і сыпе. Увесь загон каменьчыкамі засеяў Россып. Дзецца няма дзе.
Мар'я плача. Ігнат смяецца. Балаган на кірмашы, і толькі.
– Глядзі, жанчына, – сказаў незнаёмы.
Тая зірнула – і вачам не паверыла: растуць каменьчыкі. Вунь ужо камяні сталі. Памерам з два кулакі.
– Збяры частку, пакладзі ў кацёл, – сказаў незнаёмы. – Пастаў варыць дзецям.
У Ігната вочы на лоб палезлі. А жанчына панесла кацёл з каменнямі ў хату. Прыйшла – камяні яшчэ падраслі.
– Глядзі, жанчына, за адзін дзень я табе ўсё пакажу. Заўтра будзеш капаць. А ва ўсе наступныя разы будзе гэта цягнуцца цэлае лета. Глядзі.
І тут камяні пачалі зарывацца ў зямлю. Як ружовыя, жоўтыя і белыя парсючкі. Ігнат аж счумеў. Вачыма толькі водзіць, нібы ў чужы гарох залез, а яго, злодзея, заспелі.
Пачакалі яны крыху – з'явіліся з зямлі парасткі, гусцець пачалі.
– Прынясі, кабета, матыку, – сказаў незнаёмы.
Тая прынесла. Расточкі ўжо ў кусцікі ператварыліся.
– Пацяпай вось так. Загарні ім ножкі ў кажушок... І яшчэ раз загарні. А кусцікі ўжо амаль кусты.
І вось на кустах заззяла мора кветак. Белыя, ружовыя, лілаватыя, ружова-белыя зорачкі. І ўсе з жоўтым сэрцайкам.
– Вось цяпер можаш іх памацаць на выбар, – сказаў незнаёмы. – Гэта як дзеці галодныя.
І выняў два камяні з-пад куста.
Пасля засумавалі кусты, паблякла іх лакіравана-шурпатая, зялёная зверху і матавая спадыспаду паверхня, пасохла гікаўё.
– Ну вось, заўтра будзеш капаць. На ўсю зіму хопіць, – сказаў незнаёмы. – І з суседзямі падзяліся.
– Ясна, – сказала Мар'я, бо ўжо далятаў з хаты сыты, некаменны дух. – З суседзямі найперш.
– Мне! Мне! – кінуўся Ігнат. – Мне перш за ўсё! Я іх кармлю-паю!
– І на работу наймаеш? – спытаў незнаёмы. Выняў адзін камень, і той закурэў у ягоных руках, а чалавек разламаў яго, пасаліў і стаў есці. – І не адмовіў ім у ежы, калі галадалі?
– Мне! Мне! Наймаю, кармлю.
– Добра, – сказаў незнаёмы. – Набяры кацёл каменьчыкаў са свайго поля. Ды хутчэй.
Ігнат чуйдух прыляцеў з катлом. Самых буйных, з кулак, камянёў нацягаў.
– Во! Во! У мяне ж і каменьчыкі. Во ў мяне, дык камні з кулак. А гэтыя ж лайдакі, хіба ў іх камні. Слёзы, а не камні.
– Слёзы, – сказаў незнаёмы. – Дык хочаш, каб у цябе яшчэ больш стала? Усё ж ёсць. Што даў – такі і плод.
– Мне! Мне! У мяне і камні.
– Глядзі-і, – сказаў незнаёмы і сыпануў камяні па Ігнатавым полі. І яшчэ. І яшчэ. Засеяў усё поле.
– Ну вось. Даў сёння хлеба яе дзецям?
– А што? Галадранцы. Самога з'ядуць, як мяккі будзеш.
Незнаёмы махнуў рукой.
Камні пачалі расці. Усе ўтрох стаялі і глядзелі, як яны растуць: каменьчыкі – камні – камяні – камяніскі. Усё поле закрылі. Ігнат аж падскочыў.
– Ну чакайце, за такімі вы яшчэ й да мяне прыбяжыце. Прыйдзеце, любенькія, як прыпрэ.
Паглядзеў на яго незнаёмы, плюнуў.
– Ну вось, маеш, – сказаў.
– А чаму яны не зарываюцца?
– А таму, што вечна ім заставацца на вачах у людзей, як кожнаму скнарству, як кожнай жорсткасці, як кожнай нелюбові да людзей, як кожнай Несправядлівасці.
І пайшоў з жанчынай да яе хаты.
Кінуўся шчаслівы гаспадар да поля – не поле, а суцэльная каменная крушня. Валуны велічынёю з хату. На тысячу год наперад з зямлі вылезлі.
Пакуль дзеці, незнаёмы і жанчына елі ў хаце "камяні" – усё наваколле чула з-за каменнага мура дзікі віск і выццё. Выў і рыкаў Ігнат.
А пасля незнаёмы ўстаў.
– Пайду, – сказаў ён, закінуўшы за плечы торбу.
– Чым мне табе аддзячыць?
– Нічым. Дабрынёю да людзей. Ды гэтага дабра ў цябе заўжды хапала.
– Пайду пагляджу, як сусед. Звар'яцеў, пэўна.
– Нічога. Я ж кажу... дабра ў нас хапала. Залішне.
І пайшоў у свет, абапіраючыся на кій. Пад касыя асеннія хмары. Насустрач пералётам, што, калючыя, каціліся яму пад ногі. Ужо зводдаль азірнуўся – Мар'я і дзеці глядзелі яму ўслед, маленькія на чорнай раллі.
– Гэй! А імя ёй будзе – Бульба! – крыкнуў ім незнаёмы.
І так з'явілася на Беларусі Бульба.
Похожие статьи:
Уладзімір Караткевіч → Уладзімір Караткевіч - Лісце каштанаў
Уладзімір Караткевіч → Уладзімір Караткевіч - Чазенія - ГДЗ
Уладзімір Караткевіч → Уладзімір Караткевіч - Кніганошы - ГДЗ