Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by



Іван Пташнікаў - Арчыбал

Увага! Поўны змест

1

Яго пагрузілі ў крытую брызентам машыну вечарам, перад захадам сонца. У намордніку. Грузілі ваенныя - узялі ўчацвярых адумыслую мядзведжую клетку, абабітую металічнымі лістамі, у якой ён сядзеў, паднялі па легарах у кузаў, працягнулі па падложцы і паставілі ля самай кабіны. Двое ваенных селі ў кузаве на адмысловых, прывінчаных да падлогі сядзеннях, двое палезлі ў кабіну, да шафёра.
Разам з ім, Арчыбалам, пагрузілі ў кузаў кавуны ў мяшку - ён добра чуў нюхам, - бліскучыя на святле бутэлькі ў скрынцы, з якой пахла гарэлкай, - пах гарэлкі ён вельмі любіў; салдаты доўга бразгалі цынкавымі вёдрамі і бляшанкамі, і цяпер, калі ён, Арчыбал, астаўся адзін у клетцы, сярод паху тырсы - пілавіння з пяском - з манежа, якой ён прапах сам, бензіну, каўбасы, батонаў, рафінаду, пячэння, яблык, шакаладных цукерак; лавіў носам пах мёду - густы, здавалася, не той са слоікаў, які яму давалі ў цырку, а з лесу, што ў асінавых дуплах, якім пахла некалі маці, і ад гэтага ў яго пяршыла ў горле, круцілася галава і хацелася хутчэй на волю, якую ён нанава пачуў сваім мядзведжым нутром толькі цяпер, калі бразнулі дзверцы ў машыне і загудзеў матор. У душы ў яго як усё роўна што азвалася - далёкае і вабнае.
Клетка была з жалеза, не з пруткоў: пруцікі для яго што салома, мог рассунуць іх, - толькі б праціснуць лапу, - як частакол, ці ўзяць і павязаць у вузлы; у дзвярах уверсе зеўрала шырокая - паласой - адтуліна, можна было, задзёршы галаву, высунуць яе на волю па самы ашыйнік і вадзіць у бакі, разяўляць пашчу, наколькі даваў наморднік, і чмыхаць ад паху, што лез у нос, у горла і аж у самае мядзведжае галоднае нутро.
Праз адтуліну ён скупа бачыў адрэзаны зверху брызентам машыны, як нажом, кавалак яркага, як у агні, неба. Заходзіла сонца, падпальваючы ядраным агнём чорнае цяжкае воблака, і яму здавалася, што там, на захадзе на небе, мядзведзіца. І ён тады, стары, пятнаццацігадовы, падумаў, што пачне ўсё нанава: будзе ў яго яшчэ і мядзведзіца, Маргарыта, і маленькая Люська. І не ў канюшні ў цырку, а там - на волі, якую ён даўно чуў нутром, а апошнія гады яшчэ больш - да дурнаты, да болю.
Яго Маргарыта любіла волю, як і ён, і вырывалася з канюшні на вуліцу як магла. Любіла яна і маленькую Люську. Але Люську любілі і людзі: дрэсіроўшчык, даглядчыкі, прыбіральшчыкі, дырэктар, адміністратар і... артысты. Усе лезлі яе пагладзіць і совалі цукеркі. А як ненавідзела іх за гэта Маргарыта! Кожны раз хапала Люську і сціскала, ашчапіўшы ў абдымкі - хавала ад людскіх рук і воч. Сціснула была адзін раз і задушыла... Больш у іх малых не было. Пасля смерці Люські Маргарыта, парваўшы ланцуг, выбегла з канюшні днём у самую гарачыню - было гэта летам, як цяпер, - на вуліцу і трапіла пад машыну. Маргарыту прывезлі ў канюшню яшчэ жывую...
І Арчыбал зноў астаўся адзін.
Зароў недзе падыспадам пад нагамі матор, падпаленая сонцам бурая мядзведзіца на небе тузанулася і знікла з воч, захістала з боку на бок жалезную клетку... Крытая брызентам машына лёгка рванулася з месца - мільгнуў ззаду шэры чэрствы купал цырка, густы стары зялёны парк над рэчкай і высокая, у самае неба, вышка - усё, што ён паспеў згледзець.
У прагале пад брызентам замітусіліся стрыжы і машка.
Горад пакінулі неяк адразу - спачатку несла пад брызент гар ад бензіну і саляркі, раўлі машыны, хоць ты было затыкай лапамі свае мядзведжыя вушы, пасля раптам усё аціхла, і пад брызент у нос дыхнула як усё роўна мёдам - Арчыбал не ведаў, што гэта пахла за горадам жытнёвае поле, якога ён дагэтуль не бачыў. Павяла ў бакі галава.
І ён, прыпадняўшыся на заднія лапы, застыў у сваёй жалезнай клетцы, якую падкідала на выбоінах разам з машынай, выцягнуў толькі з адтуліны морду ў намордніку і, хліпаючы ноздрамі, лавіў густы салодкі пах жыта - глядзеў і глядзеў у праём пад брызент на блізкую волю, аж мітусілася ў падслепаватых хворых вачах. У цырку ён пачаў слепнуць ад рэзкай перамены святла - на арэне пад яркім агнём - пражэктарам, у канюшні - у цемнаце.
Сумнымі вачамі глядзелі разам з ім на волю і салдаты, што прыліплі ў кузаве да адмысловых, прывінчаных да падлогі сядзенняў.
Доўга падкідала машыну, а ён усё лавіў носам, сціснутым наморднікам, пах гною і малака з фермы, пах рэчкі, што цьмяна блішчэла пад рэдзенькім туманам, пах кропу і дыму; чуваць былі галасы людзей: ехалі міма вёсак. Неяк хутка сцямнела, зноў доўга была відаць зара на захадзе, дзе села сонца, падпаленая хмара-мядзведзіца расплылася, выцягнулася, нібы хацела скочыць за гарызонт следам за сонцам; пасля ўсюды адразу змерклася, запахла сырым халодным сасновым лесам, у якім ён не быў гадоў пятнаццаць, але які, здавалася, помніў і які пазнаваў нейкім астылым, але неўтаймованым чуццём.
Адразу сцямнела, на дарозе ўспыхнулі фары, разануўшы па хворых вачах: даганяла машына. Салдаты ў кузаве закурылі, і агні ад іхніх сігарэт паблісквалі ў цемнаце, як воўчае вока пад месяцам.
У кузаў пагнала пах імшары, і сцебанула па носе рэзкім і едкім дыхам ад спаленай табакі...
Ён быў тады маленькім цёплым камком - схаваеш у рукавіцу, - калі паявіўся на свет у бярлозе маці, вялікай бурай ласкавай мядзведзіцы, ад якой і зімою пахла - ён успомніць тыя пахі пасля і будзе памятаць увесь час! - мёдам, ягадамі, травой, грэчкай, птушкамі, мурашкамі, тухлаватым мясам, - усім тым, што яна ела на волі і што цяпер ён ссаў разам з цёплым густым салодкім малаком, якога ў маці для яго аднаго было ўволю, але ад чаго яна пачынала ўвачавідкі худзець, - гэтага, прынікшы да яе, ён не ведаў.
Не ведаў ён і што маці легла позна: доўга шукала ў пушчы зручнае месца і знайшла яго пад вялікім яловым вываратнем, у такім гушчары, што і камар летам не заляціць.
Не ведаў ён, што і зіма была лютая, што недзе пасля Новага года вызверыўся нагалец мароз, не адпускаючы, і ноччу, страляючы па лесе, ён лез пад скуру з такім імпэтам, што яго, Арчыбала, грэла маці, прыціснуўшы мяккімі цёплымі лапамі да сябе, аж пакуль у бярлозе не стала цёпла - пайшоў снег, не сціхаючы ні днём ні ноччу. Снег зраўняў зямлю, закідаў усюды сляды, і можна было спакойна чакаць вясны.
Але той раніцай, калі ў маленькай адтуліне ў бярлозе заіскрылася золатам сняжынка - даўно ўжо ў яго прарэзаліся вочы - і каля яе пажаўцеў іней - узышоўшы, праз густыя, цяжкія ад снегу яловыя лапкі прабілася калючае сонца, ён - яму было ўжо каля трох месяцаў - пачуў рэзкі пах дыму ад табакі - пачуў першы раз чалавека... Пачула і маці, але была спакойная - таўханула толькі: маўчаць!.. Трэба было вычакаць. Сабак не было чуваць, і маці думала, што бяда магла мінуць, абысці краем. А выскачыць на снег у такі мароз і апынуцца ў лесе між людзей і ваўкоў - нажыць яшчэ горшую бяду.
Некалькі дзён было ціха: шмат разоў загаралася жоўтым агнём сняжынка перад вачамі... Загаралася і тухла, наганяючы сон.
Пасля ў лежбішча аднойчы зноў густа дыхнула дымам - і ад табакі і ад машын? Яго нёс вецер, выючы над галавой, рассыпаў па лесе са снежным свежым пылам, але яго можна было пачуць у бярлозе: мядзведжы нос не такое ўловіць. Яны не спалі, але не пакідалі бярлогі. Ён ціснуўся да маці, яна была наструненая, але спакойная: перачакаюць.
Тады пачала ўжо грукаць зямля, як усё роўна кідалі з пня сосны; вецер часцей даносіў рокат і густы пах гару ад машын...
Назаўтра зямля звінела, бразгала і грымела. Усё бліжэй і бліжэй... А яна, ягоная маці, старая мядзведзіца, ляжала і ляжала, прыціскаючы яго да сябе. А калі выскачыла, было позна - пабегла і сослепу ці з гарачкі лучыла пад тралёвачнік - пад гусеніцы. Калі ён, Арчыбал, выскачыў за ёю, убачыў, як яна яшчэ корчылася ў перамешаным снезе, як у чырвонай гразі... Іх спачатку, відаць, і не заўважылі: раўлі, як і перш, тралёвачнікі, гудзелі пілы, ныў вецер і звінелі ядрана на марозе людскія галасы.
Калі ўсё адразу сціхла, ён згледзеў, што стаіць сярод лесу, а круга людзі. Ідуць да бура-чырвонай плямы на снезе і да яго. Ціха-ціха ідуць, чуваць толькі, як скрыпіць у іх снег пад нагамі.
Ён яшчэ хацеў уцячы, рвануць з гэтага людскога круга - хто дагоніць мядзведзя, калі ён пусціцца бегчы, хоць і малы, - але са страху - знайдзі каго больш палахлівага, чымся мядзведзь - ці па сваёй, можа, маладой дурноце - які ён яшчэ мядзведзь у тры месяцы - ён крутнуўся ў адзін бок, у другі і... замёр на месцы, прыліпшы да снегу, як да мацерынага жывата. Людзі доўга не чакалі: крычучы, яны накрылі яго адразу брызентам, пасля закруцілі ў яго - брызент пахнуў дымам ад табакі, хлебам, салёнай траской - ён не чуў такога паху - і панеслі. Як ён пішчаў, стрэпаючы лапамі па брызенце! Кінулі спачатку, відаць, у кабіну цягача, бо было горача, калі калыхала ў дарозе, пасля, мусіць, у кузаў машыны, як цяпер, бо стала раптам зноў холадна пад брызентам, свістаў адусюль калючы вецер і ныў падыспадам матор. Ён тады, малы, без маці, раптам супакоіўся: не хацелася ні пішчаць, ні драпаць лапамі брызент, і, калі яму зрабілі дзірку ў брызенце для носа, каб не задыхнуўся, і нехта смелы паднёс яму ў руцэ пад нос пячэнне, - ён нават на яго не глянуў...
Ехалі ўсю ноч, і салдаты ўсю ноч не спалі - курылі. Не спаў і ён - глядзеў у цёмны прагал ночы, якая сляпіла яго ядранымі фарамі, як святло на арэне, ад якога ён пачаў слепці.
У той вечар ён, Арчыбал - Арчыбалам яго назвалі ў цырку, ён любіў гэту мянушку і заўсёды адклікаўся на яе: заміраў, паварочваў галаву ці станавіўся на дыбкі, падымаючы ўгару пярэднюю лапу, - адкатаўся на ролікавых каньках, пасля паўзы зноў выехаў на матацыкле ў сваіх шэрых штанах у чорную клетку і малінавым каптаніку, у намордніку і шлёме, які быў прышпілены дзяжкамі да намордніка; лапы на рулі - учапіліся кіпцямі.
Трэск ад матацыкла і ад апладысментаў закладваў вушы...
Пасля другой паўзы - яму за гэты час надзелі баксёрскія пальчаткі - ён павінен быў выйсці на манеж і схапіцца са сваім "праціўнікам" Барыбалам. Барыбала ён не любіў - вострая морда, цыбаты, гладкая кароткая поўсць, як прылізаная, не буры, а скарэй за ўсё чорны, у дабавак да ўсяго канец вострай морды жоўты, аж белы - так і хочацца ў яго тыцнуць баксёрскай пальчаткай. І надта ўжо той любіў рафінад, а яшчэ горш - лізаў руку дрэсіроўшчыку. Арчыбал гэтага цярпець не мог: быў горды.
Выйшаў ён тады за падцыглястым худым Барыбалам на манеж... Нават замахнуўся, каб ударыць таго ў яго вострую паганую морду, і... вочы заслала жоўтая тырса... Увесь свет, здалося, быў з адной тырсы - і далёкія людзі, і манеж, і дрэсіроўшчык, што падбег і мітусіўся побач, і неўздаляка Барыбал, і музыка... У вачах перасыпалася адно жоўтае пілавінне і пясок... Ён доўга круціўся на адным месцы, засланіўшы ад Барыбала пальчаткамі вочы, і яго павялі з манежа...
На манеж пасля таго яго ўжо не выводзілі - прайшло месяцы са два.
У цёмнай канюшні ён добра ўсё бачыў, а пры яркім святле ўвесь свет рабіўся жоўты - як нос у Барыбала.
Яго лячылі: задзіралі галаву ў намордніку, адцягвалі пальцамі куток у пашчы, і ветэрынар выліваў у рот лякарства. Гладзілі пасля па горле, затыкалі нос, каб ён глытаў сліну і разам з ёй іхняе лякарства...
Патухлі агеньчыкі салдацкіх папярос, з шашы больш не рэзалі вочы вострыя пражэктары фар, недзе далёка, як у бяздонні, бліснула сіняя калючая зорка, знікла, і пад брызент ваеннай машыны зірнуў месяц. Жоўты, як нос у Барыбала, поўны, вялікі і круглы - здавалася, ён ацяжэў і ніколі не падымецца ад зямлі. Затрымаўся быў на якую кароткую хвіліну, каб паглядзець на яго, Арчыбала, пасля раптам тузануўся і паляцеў за борт у цемнату.
Месяц больш не паказваўся. Машыну не трасло, яна ціха неслася ўначы па халодным асфальце немаведама куды. Падыспадам, пад клеткай, манатонна ныў і ныў матор, як камар ля носа, наганяючы нуду і сон.
Калі падкідала машыну, яму здавалася яшчэ, што ён стаіць на задніх лапах на манежы на высокім грудку, складзеным з цэглы, і выкідвае лапай з-пад сябе па адной цагліне...
Пасля на яго зноў паглядзела аднекуль здалёку жоўтая вострая морда Барыбала, і ён праваліўся ў мяккую тырсу, як на той свет...

2

Бразнула недзе блізка жалеза, і ён адплюшчыў вочы. Усюды стаяла такая густая цішыня, што ажно ныла ў вушах. Калі ён услухаўся - пачуў, як цыльгікае побач дзяцел і блізка шваргоча па каменні рака.
Салдат не было і звання. Выерзаныя сядзенні ля бартоў былі пустыя і блішчэлі цьмяным бляскам. Праёміна пад брызентам была ўся ў ружовых плямах - праз лес на яе свяціла сонца. І сосны, гладкія і чыстыя, перад вачамі былі ружовыя.
Значыць, ён спаў, і яго цяпер разбудзіў бразгат.
Зноў кляцнула жалеза, і адваліўся задні борт у машыны. Ля яго стаяў падгалісты мужчына сярэдніх гадоў - даглядчык з цырка Дзімыч; былі відаць яго галава і грудзі. Як ён тут апынуўся, у кабіне яго не было, туды да шафёра падселі два ваенныя. Дзімыч падняў вялую руку - прывітаў. Быў ён у чорным пакамечаным касцюме, пасыпаным зверху нечым белым, як мукой. Яго доўгі, рыхлы, чырвоны, як кавалак пабітага мяса, твар увесь зморшчыўся; вочы заплылі, і ён іх зусім не падымаў - глядзеў у зямлю. Ад яго востра пацягнула дымам ад папярос і кіслым вінным перагарам.
Арчыбал тузануўся ў клетцы яму насустрач. Даглядчык Дзімыч, да якога Арчыбал даўно прывык і які карміў яго і паіў, мыў і падбіраў за ім на канюшні гадоў недзе з дзесяць - помніў ён і ягоную Маргарыту і Люську, - зноў падняў руку і загаварыў:
- Спакойна, дарагі... Вось мы і прыехалі... З козамі на торг... Зараз саскочым на травіцу, сходзім да ракі. Загадана прыняць ванну, адным словам. Накармлю пасля і - на волю... маць іх на талерку... - Даглядчык Дзімыч гаварыў глуха, сіпата, і ў яго дрыжаў голас.
Калі Арчыбал нарэшце скочыў на зямлю, у яго закружылася галава. Ад дарогі? Ад волі? Ад сасновага смалістага паху? Ад багуну і ад малін, ад якіх адразу зрывала нос? І не трэба было даглядчыку Дзімычу браць яго на ланцуг, не трэба было пстрыкаць жалезам ля вуха, чапляючы ланцуг за ашыйнік: ён раптам адчуў на якое адно імгненне, што спужаўся гэтай волі і нікуды не збяжыць...
Ён стаў на заднія лапы і замёр ля Дзімыча: толькі ноздры ў яго хадзілі ходырам...
Лес быў увесь у расе: чырвоная ад сонца, як спелыя брусніцы, яна капала з сасновага шылля яму на поўсць, на грудзі, на галаву, на нос; аж чуваць было, як яна падае на высокі, у калена, чарнічнік - шапацела. Запахла чарніцамі, мохам з імшары, грыбамі і малінамі - мацерай з логавішча... Ён злавіў нюхам усё гэта адразу - адным дыхам - як сваё: нібыта і не было доўгіх гадоў сцятага клеткай жыцця на канюшні, на манежы, у зачадзелых кузавах машын, у дрогкіх цягніках, у цесных самалётах... Упоплечкі са звярамі і людзьмі... Цяпер усё тое далёкае, з той пары, калі ён быў малы, клалася ў душы на сваё месца.
Перамагала воля... Ён пачне ўсё спачатку, пачне жыць нанава, з таго дня, як помніць сябе, калі яго, малога, прыхінала да сябе ў халоднай зімовай бярлозе маці...
Язык у маці, калі яна яго лізала, патыхаў тады малаком, мёдам, прэллю і мурашкамі - лесам... Цяпер ён гэта ведае...
Ён пачне ўсё спачатку - не позна. Ён знойдзе яшчэ мядзведзіцу... Знойдзе Маргарыту...
Ад волі пад ім калацілася зямля - гэта дрыжалі ногі - здрадзілі - і грукала ў грудзях сэрца. Але воля была яшчэ прывідная - на чалавечым ланцугу.
- Што здранцвеў, дарагі? Не пазнаеш роднай хаты? - даглядчык Дзімыч зноў загаварыў хрыпатым іржавым голасам. - На волю пусцім самі, не тузай... Гм... На во-о-лю...
Арчыбал быў дрэсіраваны і пакорна пайшоў за Дзімычам - зазвінеў ланцуг і напяўся ашыйнік, у ступні спадыспаду закалолі сасновае шыллё і старыя ашчэраныя шышкі... Ён падымаў ногі, як з гарачага вуголля.
Сцежкай па траве ісці было мякчэй, і яны падышлі адразу да вялікага з шырокімі вокнамі дома, завешанымі нечым чырвоным. Дом быў на два паверхі, зрублены са свежага сасновага бярвення - аж б'е ў нос смала. Зямля перад домам была ўся здрабежана машынамі і людзьмі. Сляды былі свежыя, ад іх яшчэ пахла мазутам і гуталінам...
Толькі людзей нідзе не было - ні душы. Яму тады раптам закарцела аглянуцца: здалося, што іх повен лес...
У дом яны не пайшлі. Даглядчык Дзімыч узяў з жоўтай доўгай лаўкі, што ўпіралася канцом у зашклёную веранду, ручнік, мыла ў чырвонай мыльніцы і павёў па сцежцы - па калючаму жвіру - за дом.
Мыла з чырвонай мыльніцы пахла малінамі...
За домам, за зялёнай грыўкай логу, была рака. Яны падышлі да самай вады і сталі. З-пад ног у іх, піснуўшы, пырхнулі дзве чысценькія пярэстыя пліскі.
- Ну што, дарагі? Загадана пабултыхаць цябе ў ванне. Змыць твой дух, каб твайго цырку тут і блізка не было. Каб ты пах малінамі... Ад цябе тырсой цягне на дзве вярсты... - Дзімыч раптам задзёр руку і доўга глядзеў на гадзіннік. - Ванна адмяняецца! - сказаў ён пасля, аж здрыгануўшыся. - Спазняемся мы з табой, чорт вазьмі!.. Пойдзем, хоць пакарміць цябе ўспею... - Дзімыч шпурнуў навотліж чырвоную мыльніцу ў чорную прорву ракі. - Хай іх саміх мыюць... Вот так, Арчыбал... І не лезь да мяне ў кішэні з лапамі. Нічога там сёння няма: ні папярос, ні рафінаду. - Дзімыч памаўчаў і ўздыхнуў: - А ў мяне была грэшная думка, што я адвязу ўвосень цябе ў запаведнік... Ды не лезь ты ў кішэні, каму сказана! Мужчына ты ці не? А я думаў, што адвязу цябе ў запаведнік... - Даглядчык Дзімыч вёў яго назад, не заўважыўшы, што выпусціў з рук белы доўгі ручнік і стаптаў яго нагамі. - Вот табе і запаведнік...
Ад Дзімыча несла перагарам.
На верандзе Дзімыч зняў у яго наморднік і адразу падаў міску з чарніцамі.
- Мяса загадана не даваць. Наеўшыся мяса, возьмеш яшчэ ды заснеш!.. А мёду дам, не абманю...
Дзімыч усё адварочваўся і глядзеў у зямлю.
Чарніцы з місачкі былі горкія.
Ён бег з усіх чатырох - куляўся, лахматы і круглы, як капа; пад ім падгіналіся лапы, хаваючыся глыбока ў мяккі, вільготны з начы мох, - лучаў толькі, каб віхляць між тоўстых, у мядзведжы ахват, сосен і не стукнуцца ў камель галавой, на якой ад усяго нечаканага аж падымаўся чэрап. Намордніка больш не было, не было і ашыйніка на шыі, які надзелі былі раз і назаўсёды і без якога цяпер, здавалася, цягне ўніз галаву. Ашыйнік, шырокі, скураны, цвёрды, разрэзаў нажом Дзімыч, калі вывеў сюды, на вузкую лінію - прасеку між высокіх старых, аброслых белым мохам сосен. Вёў доўга, можа, з гадзіну...
Ён, Арчыбал, спачатку быў ап'янеў на лініі ад волі і цёплага сасновага смалістага духу. Устаў на заднія лапы і закружыўся на месцы, сам не ведаючы чаму - ад радасці? Пасля адразу пусціўся бегчы на чатырох вузкай лініяй у той бок, куды падаўся Дзімыч. Ён не мог так адразу астацца без людзей, без Дзімыча і, як чуючы што, баяўся волі...
Але Дзімыча ўжо нідзе не было, як скрозь зямлю праваліўся. Не пахла нават ягонымі папяросамі і перагарам.
Ён зноў падняўся на заднія лапы і тады пачуў, што папяросамі пахне адусюль: спераду, з аднаго і з другога боку. Ён здагадаўся: спераду і з бакоў - людзі.
Ён тады крутнуўся, каб пабегчы лініяй назад, - там, здалося, пахнуў цяпер перагарам Дзімыч, але лес ззаду і з бакоў як усё роўна прарвала. Забрахалі спачатку сабакі, пасля загалёкалі людзі, заляпалі ў далоні, як у цырку, калі апладзіравалі яму, Арчыбалу, загрукалі нечым цвёрдым па камлях сосен...
Такога ён не чакаў. Яго раптам схапіў страх: дагоняць, накінуць зноў ашыйнік з наморднікам... Павядуць на ланцугу і пасадзяць у жалезную клетку...
Мала пабыў на волі, без ашыйніка...
Ён зірнуў наперад - лініяй перад сабой. Там не было людзей...Там, недзе ў густых сасновых вярхах, свяціла сонца, пачынаючы ўжо грэць, там было ціха, адтуль пахла верасам і малінамі. Там стаяла адвечная пушча, з моракам і звярыным прыстанішчам, дзе жыве Маргарыта - сама ўся залацістая, грыва і шыя палыскаюцца срэбрам; галава з маленькімі вочкамі і маленькімі вушкамі...
Ён знойдзе яшчэ сваю Маргарыту... У яго ўсё наперадзе...
Чалавечыя галасы і праціўны сабачы брэх былі ўжо зусім блізка...
Ён не ведаў, што быў дужы, што ўдоўжкі вырас амаль два метры, што пацягнуў бы на вазе з паўтоны, што мог перабіць хрыбетнік каню, падняць забітага быка з зямлі пярэднімі лапамі і панясці перад сабой, што нават з куляй у сэрцы мог бегчы далёка...
Ён не ведаў гэтага і бег, спужаўшыся людзей і сабак... Перабіраў і перабіраў нагамі, як у цырку, скочыўшы з тумбы на шар...
Вузкая лінія наперадзе пасвятлела - глянула зверху на яго сінім шкляным кавалкам чыстага неба.
Чыстага неба ён не чакаў: бег у глухую вечна пушчу, пад цёмныя нават у ядраны дзень шырокія, нізкія, аж сцелюцца па зямлі, яловыя лапкі...
Лапы пайшлі цішэй - нібы закруцілі пад сабой на манежы цяжкія педалі веласіпеда...
Ён яшчэ раз спыніўся, на хвіліну, каб перавесці дух і агледзецца... Пасля зноў пабег...
У канцы лініі была паляна - чыстая і круглая, як арэна ў цырку. Яе высвеціла ядранае калючае сонца - зверху, з-за лесу, нібы цыркавымі пражэктарамі.
Ён не мог глядзець на сонца - слеплі вочы.
Ззаду і з бакоў зноў забрахалі сабакі...

3

Гаспадара мучыла нага. Ён, круглы з твару, лысы, з адтапыранымі вушамі, з хітрымі разумнымі ўжо старэчымі вочкамі, тоўсты, з адышкай, згінаўся ўсё і разгінаўся, сапучы - стараўся дастаць рукой да балючага месца на назе: хацелася пагладзіць.
Учора з Замежным Госцем ездзілі за горад на Курган ускладаць гірлянды. Замежны Госць, высокі, стройны, скроены, здавалася, на ўсё жыццё па-маладому, з гордым профілем і барадой, у ваеннай форме - ваенную форму ён насіў заўсёды, у цывільным адзенні Гаспадар яго ніколі не бачыў - на самым версе Кургана, зірнуўшы па-арлінаму ўніз ад высокага абеліска, рашыў раптам спускацца не па бетонных прыступках, а па зямлі, па траве. Што яму стукнула ў галаву, ад чаго закружылася яна - ад вышыні? Ад бязмежнага прастору навокал, зацягнутага сіняй летняй смугой? Ад гарачага сонца? Ад чаго закіпела яго неўтаймаваная гарачая кроў? Хто ведае. Можа, усё жыццё ён пагарджаў любымі прыступкамі? Можа, ніколі не любіў падымацца ўгору па іх, цвёрдых, вычышчаных ветрам, як усё роўна вылізаных языком - аж блішчаць? Тым больш - апускацца ўніз, сагнуўшыся і дрыжучы, - чалавек быў горды.
Ён і пайшоў з самай вяршыні ад высокага чорнага абеліска ўніз па зялёнай, чуць зрыжэлай ад вятроў і сонца траве ў сваіх карычневых новых чаравіках-крагах, у халяўкі якіх былі хвацка запраўлены калошыны штаноў. Пайшоў - нікога за сабой не запрашаючы, цвёрда, горда ўзняўшы галаву. Не глядзеў нават пад ногі на зямлю, дзе можна спатыкнуцца і паляцець уніз на злом галавы: чалавек ніколі не спатыкаўся.
Спачатку ўсе разгубіліся - на якую хвіліну. Пасля - усе да аднаго - пайшлі за Замежным Госцем - не кідаць жа яго аднаго ды апускацца па бетонных прыступках. Як тады глядзець яму ў вочы? Ішлі - хто як, ужо не думаючы пра Госця, а пра сябе: спатыкнешся - паляціш бурдой уніз, а там - як пашанцуе.
Госць увесь час ішоў наперадзе, смела, цвёрда, не азіраючыся - як арол па скале, і сышоў першы. Стаяў, не паварочваючыся, і глядзеў у сінечу на горад.
Сышлі і ўсе, ідучы памалу, асцерагаючыся, падтрымліваючы адзін аднаго - ён, Гаспадар, не даўся, каб яго падтрымлівалі, - што скажа Госць? - ішоў сам - і, дзякуй богу, усе жывыя і здаровыя. Толькі ён, Гаспадар, падвярнуў правую нагу ў костачцы і нацёр мезеныя пальцы ў сваіх новых лакіраваных чорных туфлях з вострымі насамі...
І цяпер, стоячы тут, у густым старасвецкім ельніку, з тульскім двухствольным ружжом цэнтральнага бою напагатове - Госць з такім жа ружжом стаяў, лічы, побач, крокаў за дзесяць - ён, Гаспадар, не мог апёрціся цвёрда на правую нагу - разбалелася пасля ўчарашняга і тупа ныла ў костачцы ўсё больш і больш. І пяклі мазалі... Нават у раскошных бліскучых гумовых ботах па калені, мяккіх, ступаеш, што ўсё адно не па зямлі, пяклі, праклятыя, як прыскам. Ён, Гаспадар, нікому не сазнаваўся. Кіўнуў бы пальцам - дактары, што былі непадалёку, палічылі б за гонар збегчыся памазаць далікатненька мазалі і перабінтаваць нагу ў костачцы - тут ужо не далікатненька, а тужэй! - але ён маўчаў і цярпеў: а калі пачуе Госць?
Гаспадар, стоячы, моршчыўся. Нават рукі, якія трымалі тульскую двухстволку напагатове, занылі, як ногі ад мазалёў, і пачыналі дрыжаць - нікуды не варта, к чорту!
Замежны Госць быў у крагах - не захацеў абуць гумовыя боты. Стаяў, прыціснуўшы імі мох і бруснічнік з буранькімі ягадамі, як укопаны - не зварухнецца. Ружжо - такая ж двухстволка цэнтральнага бою, як і ў Гаспадара, - у адной, выцягнутай руцэ. З таго часу як паплылі па лесе першыя пошчакі загону...
Пошчакі бліжэлі... Ядрана былі чуваць людскія галасы: улюлюкалі з двух бакоў, гонячы мядзведзя на паляну, што была перад імі, Гаспадаром і Госцем, - падыходзіла блізка, метраў за дваццаць.
Паляна, вялікая, круглая, як адумысла створаная прыродай, ляжала сярод лесу, нібы на паяўку. Яна была выкашана яшчэ ўчора - Гаспадар гэта ведаў; нідзе не было відаць і травы: яе зграбілі і прынялі - чыста. Толькі з другога боку паляны, ля лесу, яна калыхалася ад ранішняга вільготнага ветру доўгай грывай: чарот, рабінка, асака, маліннік, крапіва і высокая, у рост чалавека, пераспелая лясная мятліца.
Адтуль павінен быў паявіцца мядзведзь - прама пад ружжо Замежнаму Госцю. Гаспадар першы не страляў, як і ахова, якая была - і не толькі з ружжамі - з усіх бакоў, але якой не бачылі ні Гаспадар, ні Госць - толькі дагадваліся.
Мядзведзь і выскачыў з гэтай травяністай грывы на выкашаную паляну. Выскачыў смела, нічога не баючыся, не азіраючыся і нават, здавалася, не зважаючы на прарэзлівыя пошчакі загону, што засталіся цяпер далёка ззаду.
Гаспадар пачуў, як хруснула пад ім падгнілая ў імху галінка - захваляваўся, відаць, і стаў з усёй сілы на правую нагу, - як рэзка павярнуў у ягоны бок галаву Госць, пасля падняў адной рукой ружжо вышэй і стаў азірацца на паляну - цэліўся.
Для стрэлу мядзведзь быў яшчэ далекават - павінен выйсці на сярэдзіну паляны...
На сярэдзіну паляны мядзведзь не пайшоў. Выскачыўшы з травы, ён спыніўся, як спатыкнуўшыся, пакруціў галавой у бакі - нюхаў паветра. Вецер хоць быў ад яго, але круціў, і мядзведзь мог пачуць пах жалеза - ствалоў ад ружжаў - і мог здагадацца, што яго чакае на выкашанай паляне. Прабегшы яшчэ якія тры дробныя крокі палянай, ён пачаў падымацца на заднія лапы. Прыемна было глядзець, як ён ціха і плаўна, што ўсё роўна пад музыку, адгінаецца ад зямлі, павярнуўшы галаву якраз у той бок, дзе быў Госць; як ён паволі пачаў разводзіць у бакі лапы, агаляючы грудзі, на якіх шырокім клінам быў відаць прыродны белы гальштук... Выпрастаўшыся, выцягнуўся ў струнку і стаяў - высокі, буры, стройны, замёр на міг, быў як вычасаны з вялікага каменя, які нялёгка знайсці. Замёр, застыў, падставіўшы белыя - гальштукам грудзі адразу пад два жаканы Замежнага Госця, толькі краталася пад вільготным ранішнім ветрам яго цёмна-бурая поўсць: на галаве і на грудзях. Пасля, ступіўшы ўперад на паляну, аддаў адной лапай салют, вітаючы, як у цырку з арэны, Гаспадара і Замежнага Госця, і пайшоў, пружынячы на задніх лапах, не на Госця, як перш, а па крузе па паляне, махаючы лапамі, - прыхінаў адну да грудзей - да белага гальштука, другую адкідваў набок навотліж, ківаючыся ў такт сваёй пружыністай хадзе - пайшоў у танец.
І калі ён на жоўта-зялёнай скошанай паляне пусціўся ўпрысядку, Замежны Госць, падняўшы высака ўгару над галавой ружжо, кінуў яго вобземлю - яно глуха чмякнулася ў вільготны мох - моцна і выразна плюнуў пад ногі, загаварыў, відаць, вылаяўся па-свойму, завярнуўся і пайшоў адзін у глыбіню яловага лесу, не глянуўшы нават на яго, Гаспадара...
У неба адразу ўзляцелі дзве чырвоныя ракеты...
Гаспадар ведаў, што на паляне быў стары цыркавы мядзведзь з манежа - ад Гаспадара гэта пабаяліся схаваць, - што круглая паляна здалася мядзведзю арэнай...
Не ведаў гэтага раней толькі Госць.
Замежны Госць быў разумны і быў вялікі дыпламат. Ні ў машыне, у якой ён вяртаўся ў горад разам з Гаспадаром, ні за сталом у палудзень ён не сказаў пра мядзведзя ні слова.
Не сказаў пра гэта і назаўтра на аэрадроме перад адлётам; нават выгляду не падаў, што было нешта такое...
Гаспадар таксама быў разумны і быў не горшы дыпламат. І ён не сказаў пра гэта ні слова: у вялікіх кіраўнікоў быў больш важны, дзяржаўны клопат. Толькі ў іх вачах увесь час гарэлі хітрыя агеньчыкі, нават на аэрадроме пры расстанні.
На аэрадроме яны моцна абняліся і пацалаваліся, як і пры сустрэчы.
А Арчыбала ў той жа дзень салдаты даставілі ў той жа машыне, запёршы ў тую ж клетку, назад у горад, у цырк ля ракі - у канюшню. Туды - адкуль і ўзялі. Салдаты - народ з дысцыплінай.
Назад у кузаве з імі ехаў і даглядчык Дзімыч...

4

Апошнія два гады Арчыбал жыў у запаведніку, вялікім, на сотні гектараў лесу і балота. У лес на волю яго не пусцілі - "непрыстасаваны", хутка загіне.
Ён жыў у клетцы каля старожкі.
Мядзведзі, як і людзі, любяць курыць і любяць піць.
Рабочыя леспрамгаса, прыходзячы ў запаведнік у магазін, давалі Арчыбалу спачатку акуркі - ён жаваў і папяросы, і махорку, - пасля хлеб, абліты віном. Арчыбал хутка прывык да "чарніла", і пасля, калі рабочыя не давалі яму ў лапы бутэльку, ён ламаў клетку, праціўна скрыгаў зубамі, аж кроў ішла з рота, і роў немым голасам на ўвесь лес.
Рабочыя занадта часта давалі яму "чарніла", і ён піў яго з бутэлькі з рыльца, як і яны.
Праз два гады ён "схапіў" цыроз печані і "пасадзіў" сэрца, як гаварылі рабочыя.
Памёр ён на трэці год, раніцай у глухую восень.
Додніцай прайшоў снег і ляжаў белай, рыхлай яшчэ паласой каля жалезнай рашоткі - у яго перад самым носам.
З рота ў Арчыбала пайшла гарачая, як вар, кроў - пырснула за металічную рашотку на волю, - ён убачыў ля сябе толькі чорна-чырвоны краёк шырокай белай лясной паляны.
Падумаў яшчэ, што зямля, засыпаная снегам, пахла мядзведзіцай...
P.S. Дакументальны кінафільм пра двух паляўнічых і Арчыбала загадалі змыць.

 

1988 

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!