Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by



Андрэй Федарэнка - Гульба святых

Увага!!! Поўны змест

   Не ведаю, ці застаўся цяпер яшчэ дзе ў Беларусі гэты звычай – кожнай вёсцы мець сваё рэлігійнае свята1 і адзначаць яго? Відаць, не – каму цяпер да гуляў. А вось раней, гадоў дваццаць – трыццаць назад такія святы лічыліся найважнейшымі. Прынамсі, не параўнаць было іх з рознымі "акцябрскімі" ці "майскімі", не кажучы ўжо пра ноч пераходу з трыццаць першага снежня на першага студзеня – гэтае ўвогуле пазнавалі хіба па тым, што сваякі паштоўку з горада прышлюць, ці што каляндар на сцяне скончыўся і трэба памяняць на новы.
   У нашай вёсцы гулялі Міколу-зімовага. Як цяпер помню той дзень, дзевятнаццатага снежня, калі "снег у ружовыя фарбы расквечаны// сонца дыміцца у стыні марознай// па-над платамі сумёты намецены// сцены патрэскваюць пошчакам грозным" (складалася ў пятым, ці што, класе. Цяпер бы сто разоў падумаў, перш чым пісаць такое; калі сумёты, калі многа снегу, пачало б аналізавацца цяпер, дык хіба такі мароз, каб аж сцены трашчалі? А вось і правільна тады, у дванаццаць гадкоў, пісаў! І снегу, бывала, наваліць па вокны, і вуглы ў хаце страляюць.).
   Яшчэ Мікола, святы гэты заступнічак наш, запомніўся днём вялікага свінога пабоішча. З самай ранняй раніцы, з цямна яшчэ не сціхаў у дварах сабачы брэх, рэзалі вушы пранізлівыя парасячыя віскі, паветра насычана было пахам паленага шчаціння, басіста гулі паяльныя лямпы. Але самае моцнае, чым засталося ў памяці дзевятнаццатага снежня – гэта крывёю, плямамі чырвонай крыві на белым снезе. У першы дзень – крыві свінячай, у дварах, каля дрывотняў і паветак, а на другі, "пахмельны" – чалавечай, якой пазначана была і стаптаная, слізкая, з жоўтымі пісюгамі на ўзбочыне дарога і асабліва "цэнтар", пляцоўка каля вясковага клуба, дзе ляжаў павалены, разварочаны штыкетнік і на крывавым снезе валяліся абломкі дошак.
   Даўно тое было! Даўно ўжо зусім іншыя асацыяцыі выклікае чырвонае на белым, даўно ўжо забыты заступнік Мікола, даўно ўжо не адчуваеш радасці ні ў свята, ні ў будзень... Прачнешся, расчухаешся, планы на дзень прыкінеш, на працу ды назад з'ездзіш – вось табе і дня няма; і толькі засынаючы, здрыганешся раптам: ды гэта ж
   Мікола быў сёння! І празвініць у вушах нейкі далёкі адгалосак, ён жа прадвеснік, першы акорд будучага апавядання, расповеду пра часы, калі кароткі зімовы дзень здаваўся даўжынёю ў год, бо і ўбіраў у сябе столькі ўсяго, што хапала пасля на цэлы год успамінаў.
   Было, было! Калі прачынаўся рана ад цішыні выключанага «радзьва», ад матчынага грукання ў меншай хаце, ад радасці, што хутка канікулы. Ад таго, што нядзеля сёння, заўтра ў школу, а ўрокі загадзя паробленыя. Ад таго, што раніца, а светла ад снегу за вакном. Ды яшчэ – ад ціхага, да пустаты ў жываце прыемнага адчування сапраўднага свята, адчування такога знаёмага жыцця вакол і прысутнасці сябе ў гэтым жыцці, і ад боязі праспаць, не паспець ухапіць нават аднаго дня гэтага жыцця – а яго трэба ўвабраць без астатку, насыціцца кожнай хвілінай яго, кожным яго пахам, колерам, кожным яго эпізодам!
   Першае, што робіш, лежачы ў цёплым ложку, – гэта просіш святога Міколу, каб маці не здагадалася выцягнуць з пячуркі рукавіцы. У адной з іх дзве цыгарэты, якія выклянчыў учора ў свайго класнага кіраўніка Кацмана, паабяцаўшы яму ўвесну сажанцы чырвоных сліваў; такія на ўсю вёску чамусьці толькі ў нас і растуць. Што яшчэ? Паесці. Пакурыць з Сержыкам у кустах на рэчцы, дзе ў нас хакейнае поле. Дамовіцца, хто будзе красці з дому выпіўку, хто закуску... Праўда, сёння нам і так дазволена амаль ўсё – сядай за стол, еж, выпівай, калі дурны і хочацца... Але што ж тады за кайф? Украсці ж цікавей.
   Пра Сержыка размова асобная. Мы аднагодкі, але я вучуся ў сёмым класе, ён –трэці год у пятым. Я без бацькі, радні няма, жывём з маці, канечне, бедненька. У яго бацька, матка, тры старэйшыя сястры, плойма дзядзькоў, цётак у вёсцы і ў горадзе. Я выдатнік, ён у вучобе не проста дуб, а дубалом, пень пнём, і даўно адправілі б яго ў спецшколу для разумова адсталых, каб не бацька. Бацька ў яго «хрантавік» («хрэнтавік», як сам Сержык жартуе), ваяваў разам з Гарасёвым, а Гарасёў самы большы начальнік горада і раёна. Калі-нікалі Гарасёў прыязджае да франтавога сябра ў госці, Сержык кажа – на "Волгі" (гучыць амаль як на "Вольві"), а часцей сам бацька Сержыкаў, напакаваўшы сумкі, цягнецца да яго ў горад. Так што чапаць Сержыка не пажадана нікому: ні дырэктару, ні завучу, і можна толькі ўявіць, што ён за падарунак, калі сам Гарасёў трэці год не можа выцягнуць яго з пятага класа! Адзіны ў сям'і сынок, позняе дзіця, з ім нянькаюцца і разбэшчваюць яго, як толькі можна. Расказвалі – ды сама яго маці і расказвала – як тры сястры выстрайваліся адна за адной каля калыскі маленькага Сержыка і дзьмулі яму па чарзе ў голы пульхны зад; ілюстрацыя да раблеўскага Гарганцюа! Яму дазволена ўсё. Кожнае яго жаданне выконваецца без прамаруды. Захацеў раз Сержык мапеду – калі ласка, назаўтра атрымоўвай, ды не звычайную "Рыгу", а "Верхавіну", дзве хуткасці, амаль матацыкл. Зажадаў стрэльбу – на, сынок, бацькаву аднастволачку, "ды глядзі ж, беражыся, вочкі не павыбівай" (сабе, канечне, вочкі, не людзям). Канькі-"канадкі", клюшка за шэсць з нечым, шлем, шчыткі, накаленнікі – во да чаго зайздрасць сапраўдная, да амуніцыі хакейнай, а не да "Верхавіны" нават і не да стрэльбы... Раз захварэў Сержык, зажадалася яму, як многім хворым, што часта самі не ведаюць, чаго хочуць, – шахматаў. Лета, сенакос, бацька кідае ўсю работу, едзе на цэлы дзень у горад, прывозіць шахматы. Ды не простыя, не нашы лакіраваныя дзеравяшкі за тры шэсцьдзесят – касцяныя, з пазалочанай інкрустацыяй, у скрыначцы, абабітай усярэдзіне карычневым аксамітам. На, сынку, папраўляйся! Сынку пагуляў сам з сабою ў Чапаева, пстрычкамі збіваючы пешкі, адламаў ферзю галаву і на тым скончылася.
   Я люблю яго. Мы сябры. З ім лёгка, цікава і пляваць на тое, што ён двоечнік. Затое ён ўмее, як бядулеў Салавей, размаўляць рознымі галасамі, мужчынскімі і жаночымі. Да ўсяго ж у нас з ім аднолькавае адчуванне жыцця. Нам мала яго, гэтага, калі шчыра, даволі такі нудненькага рэальнага вясковага жыцця, мала простага сузірання гэтых хат, людзей, настаўнікаў, школы; нам хочацца самім тварыць яго, хай сабе толькі ў марах, затое па-свойму.
   Фантазіі ў нас бываюць смешныя, дасціпныя, бываюць банальныя і, вядома ж, далёка не заўсёды бяскрыўдныя Мы выдумляем-фантазіруем, перабіваючы адзін аднаго, устаўляючы розныя падрабязнасці, на тэму Сержыкавага суседа – дзядзькі Міколы Піцерскага. Напрыклад, як ён мог служыць у войску? Прымітыўны, непісьменны, акрамя таго дылда пад два метры ростам – усю форму, ад ботаў да пілоткі, яму шылі па спецзаказе, мы самі бачылі дакуманты, калі неяк залезлі да яго ў пограб і знайшлі кіпу пажоўклых лісткоў з выцвілымі, пад капірку напісанымі параметрамі. Чаму так не па-беларуску Піцерскі? – неяк з жонкаю паехалі яны ў горад Ленінград (гэта не прыдумкі, а праўда), пачалі спускацца ў метро. Жонцы, вясковай цёмнай бабе, якая дасюль не была нават у райцэнтры, зрабілася блага – яшчэ б, нейкі страшны чорт жывую апускае ў апраметную! Нема яна загаласіла і, задзіраючы ногі, пачала пералазіць на суседні эскалатар, які падымаўся ўверх, які мог уратаваць яе, вынесці з гэтага пекла... Мікола хапаў за спадніцу, сцягваў назад... Дарэчы, хутка пасля паездкі яна памерла, цалкам магчыма, што і ад стрэсу, а Мікола стаў Піцерскім. Дзякуючы Сержыку і папулярнаму тады "джэнцельменскаму" фільму.
   А то мы ўкладваем майго класнага кіраўніка Кацмана, ціхмянага сарамлівага яўрэйчыка, які чамусьці баіцца жанчын, у адзін ложак з Кацяй, маладой і "ранняй" настаўніцай нямецкай мовы; цымус яшчэ і ў тым, што ў нашай інтэрпрэтацыі яны нават ў ложку размаўляюць на "вы".
   Я: "Повернитесь, пожайлюйста, на бочёк, дорогая Катюшенька. Так мне будет удобнее..." Сержык (Каціным голасам): "Я вам чьто, гимнастка? Может, ещё мостик прикажете сделать?!" У мяне аж дрыжыкі бягуць па спіне, бо не толькі голас, і твар у яго робіцца падобным на Кацін, і міжволі мільгане думка: ды адкуль гэта ў цябе, двоечніка, невука, які ніводнай кніжкі ў жыцці не прачытаў?! Ды ці не прыдурваешся ты, пад прасцячка ламаючыся?! Каб рабіць усё, што хочаш?!
   Мы з Сержыкам залезлі ў лазовы куст, што расце проста з лёду, адразу за варотамі хакейнай пляцоўкі. Куст вялізны, памяшчаецца ў ім чалавек дваццаць і можна сядзець на галінах, як на лаўках. Іншым часам тут наша раздзявальня. Цяпер мы пакурваем тут, ганяем "цыганачку"... Ах, тая першая ранішняя зацяжка! Той шум у вушах, салодкі транс, раптоўнае абвастрэнне зроку, слыху, нюху!.. Гэта пазней, пазней забухаюць кашлем лёгкія, пазней прыйдзе расплата – задышкаю, арытміяй... А пакуль што смялей! – давай, зацягвайся, каўтай дым, здароўя ж не мерана, скура гладзенькая, зубкі белыя, пальцы нікацінам не смярдзяць.
   Сержык робіць доўгія зацяжкі і, выпускаючы дым, заплюшчваецца. Я падганяю: ды расказвай хутчэй! Пакуль я ўчора урокі рабіў, ён не спаў у шапку. Госці пачалі з'язджацца яшчэ з вечара. Да Гермачыхі-штунды прыехаў сын, імяніннік Мікола, таксама штунда (так у нас завуць баптыстаў), не адзін, а з дзеўкаю, нават з дзвюма дзеўкамі! Абедзве гарадскія, бялявенькія, абедзве, калі Сержыка паслухаць, у Бога веруюць. Мікола Гермачышын іх у малітоўным доме недзе і знайшоў.
   Сержык расказвае ў ролях, разыгрывае цэлы спектакль. Гэта трэба чуць і бачыць. Канечне, ён яшчэ ўчора ўсё падгледзеў, усё выведаў.
   – Коля на гітары іграе, дзеўкі параздзяваліся і танчаць голыя, а Гермачыха на поліку сядзіць, у ладкі пляскае. Фу-у -у! – шумна выдыхае ён дым з рота.
   Трэба ж! Такі абыякавы голас, такая нявіннасць у сумленных вачах! Нават і ведаючы яго, як аблупленага, міжволі засумняваешся – а мо праўда?
   – Дык а што ён ім іграў?
   І на гэта ў Сержыка ёсць адказ. Словы, і нават мелодыю ўдалося яму запомніць. Ён перабірае, як па струнах, пальцамі па крысе новенькага свайго пальта і спявае рыхтык голасам Кабзона, на матыў колішніх "бамаўскіх" шлягераў:

Верце у Бога
Ісуса Хрыста,
І спамінайце
Ліхіе дзела!

   Аднак хутка першы рэйс аўтобуса. Варушыцца трэба. А то засядзеліся тут, закурыліся – так і галоўнае, чаго добрага, прапусціш.
   Хуценька ідзем да клуба. Мароз, сонца, ружовы снег, які скрып-скрып пад чаравікамі. Здорава! Проста нейкая дурная радасць у душы. А на прыпынку ўжо людзі. І два Міколы-імяніннікі сярод іх. Адзін – Піцерскі, двухметровая тычка, у новым кажусе, у хромавых ботах, якія блішчаць на сонцы халявамі; другі – гадоў пад шэсцьдзесят інвалід па мянушцы Пісталет. Абодва чакаюць гасцей. Піцерскі – свата, якога завуць Сідар (нам напярод, ад аднаго гэтага імені ўжо радасна), Пісталет – сына з горада Варапаева.
   – Здароў, дзяды! З празнічкам!
   Сержык сама ветлівасць. Нават галаву пачціва схіліў, нават да шапкі дакрануўся. Але добра нас усе ведаюць тут. Мікола Піцерскі адварочваецца, не жадаючы не тое што гаварыць, а і пазіраць на нас.
   – Сына з Варапаева жджэце? – мядовым голасам пытае Сержык у другога Міколы.
   – Якое тваё сабачае дзела, – адказвае Пісталет, – каго я жду?
   Значыць, у настроі, раз так кажа. Звычайна замахваецца каменькаю2 і крычыць на ўсю вуліцу: "Пайшоў на..., паскуства-гадасць!" Апошнія – самыя любімыя яго словы.
   Скача Пісталецік з каменькаю, прытупвае, узяў ужо, канечне, пару «сотак» на грудзі. Паддзёўка на ім, афіцэрскім рамянём падперазаная. На адной назе валёнак у галёшы, на другой чаравік, падобны на артапедычны. Калі цёзку Піцерскага выгнала ў вышыню, дык гэтага ў шырыню – квадратная такая на неаднолькавых ножках трансфарматарная будка, з якой расце галава, што таксама здаецца квадратнай, бо на ёй салдацкая шапка з апушчанымі вушамі.
   Такога кадра яшчэ пашукаць. У дзядзькі Міколы Піцерскага, акрамя службы ў войску і паездкі ў Ленінград, нічога больш за душою і няма; пра гэтага ж можна расказваць па гісторыі на кожную літару алфавіта.
   A) – стральба кабана. Справа ў тым, што наш Мікола баіцца, калі свіней рэжуць ці колюць (дарма што хлусіць, што ваяваў, нават з пісталета страляў – адсюль мянушка), і заве на такія выпадкі лесніка са стрэльбаю, таксама, дарэчы, Міколу. Пісталетава хата роўненька праз вуліцу насупраць крамы. Аднойчы Мікола-ляснік прамазаў. Куля прабіла кабану лыч і ўляпілася ў магазінскія дзверы. Спрацавала сігналізацыя. Выхадны дзень, раніца, магазіншчыца ў нас з горада, а як у той горад паведаміць? Як туды дазваніцца, калі адзіны тэлефон стаіць у гэтай самай краме? Словам, сірэна выла больш за суткі, пакуль не прыехала ў панядзелак і не спыніла гэты кашмар прадаўшчыца. А заманліва, праўда, гэтую лінію развіць? Як з таго часу сігналізацыя пашкодзілася і пачала спрацоўваць самавольна, і да яе так прывыклі, што калі аднойчы ўночы да крамы ціха падруліла аўто з фургонам...
   Б) – халяўная выпіўка. Летні вечар, каля крамы змораныя за дзень мужчынкі п'юць "Праменнае" нуль восем. Паселі ў радок, як ластаўкі на правадах, на жэрдках. Закусваюць вахлямі. Пісталет, глытаючы слінкі, скача побач – не завуць яго! Тады прыдумваецца наступнае. Мікола падчыльгіквае да дзядзькі Агуста, худзюшчага і з чорным ад жыцця і ад п'янкі тварам, і пачынае выціраць яму далоняю вусны. "То я ваклю еў", – вяла адмахваецца Агуст. – "Я не знаю, што ты еў! Мо ты мел3 еў! Стой смірна, паскуства ты, гадасць!" Ну, як пасля такога не аддзячыць чалавека? Не наліць "чарніла" паўшклянкі?
   B) – як жывога бацьку пахаваў. Рэвізія ў краме (чамусьці з крамаю гісторыі ўсе звязаныя, цяпер толькі заўважаю; нейкія ўсе «крамныя», ці "крамольныя"?..). Рэвізія рэвізіяю, а піць жа трэба! Пісталет бярэ сваю Аксеню, якой яшчэ раней паленам адбіў мазгі і яна развучылася гаварыць, ідуць у магазін, так і так, бацька (на другім канцы вёскі жыве) памёр. Ну, раз так... Колькі будзеце браць? Скрынку "чарніла". Узяліся з Аксеняю з двух бакоў, перанеслі праз вуліцу. Да канца рэвізіі хапіла. А стары бацька перажыў сына гадоў на дваццаць.
   Г) – як бульбу капаў ("Аксеня, пасунь каша, паскуства ты, гадасць!" Д) – як тавар пасвіў, на лісапеце, з будзільнікам у кішэні. Ж)... З)... Каму не смешна ці не цікава ўсё гэта, раю паслухаць у Сержыкавым выкананні... вось толькі, праўда, не скора такое стане магчымым. Сядзіць недзе ў «суворай» аршанскай турме Салавей наш, матчын сынок наш, анёльчык, якому ў задніцу дзьмухалі, тэрмін " цягне", трэцяя ходка – і ўсё па дурасці, усё ад разбэшчанасці, інфантыльнасці, ад таго, культывуемага некалі намі стаўлення да жыцця як да нечага несапраўднага, несу'ёзнага!.. Першы раз па п'яне ўтапіў Сержык дзяржаўную машыну ў рэчцы – год з паловай. Другі – недзе ў Калінкавічах (Гарасёў па блату зрабіў яму там кватэру) пабіўся з нейкім дзедам, пенсіянерам нейкім, на трыццаць тры савецкія рублі4, вызначыць суд, "знёс" яму ўстаўных зубоў – два гады плюс кампенсацыя. І вось цяпер трэці раз, за штосьці, здаецца, зноў з нейкім пенсіянерам звязанае – можа, і з тым самым.
   Аднак Пісталета забылі. Е) – вось хоць бы і гэты сын з Варапаева. Ніколі ніхто яго ў вочы не бачыў, як і ніхто не чуў, дзе гэтае таямнічае Варапаева?.. У тыя далёкія, дарагія гады я і падумаць не мог, што сам некалі буду мець да гэтага горада дачыненне. У 80-ыя з літсуполкаю "Тутэйшыя" выправіліся цягніком у Дрысу, каб адтуль на лодках плыць у Дзвінск, пратэставаць супраць будаўніцтва ГРЭС, ці што, не помню ("хто без чаўна, хто на чаўне мы шпацыруем па Дзвіне"), і вось ўночы, калі рабілі перасадку на глухой, пустой і цёмнай станцыі, раптам кінулася ў вочы – Варапаева!
   Аднак да-а-алёка яшчэ да начной перасадкі і да шпацыру па Дзвіне. Пакуль і без таго цікава. Вунь аўтобус ужо выплывае з-за павароту. Тармазнуў, праехаў юзам па слізкай шашы. Расчыніліся дзверы – і вось нам першая ўзнагарода за чаканне. З пярэдніх дзвярэй вывальваецца, не выходзіць, не саскоквае, а акурат неяк бокам вывальваецца Міколаў сват дзядзька Сідар. Упаў на калена, падхапіўся і выдаў на ўсю вуліцу наступнае:
   – Э-эх, ты, у Госпада Бога душу Ісуса Хрыста краста маць перамаць тваю Прасвятую Багародзіцу... ў Пятра і Паўла рогі маць!..
   Ашаломленыя, мы з Сержыкам нават не смяемся. Ну, калі такі зачын, сумна сёння не будзе!
   – Сват, а мо не гнявіце ў Бога? – просіць Мікола, азіраючыся.
   Яму сорамна за свайго госця перад людзьмі. За гэтыя брыдкія яго словы, за тое, што прыехаў паддаты і з пустымі рукамі. Што боцікі ў яго нячышчаныя, дзіравыя, і ў адзін калашына ўбілася. Што зялёнае пальточка расхлістанае, без гузікаў, шаліка няма, праз расшпіленую брудную кашулю свеціцца худая шыйка... Росту дзядзька Сідар нашага, падлеткавага. І калі сваты пайшлі па вуліцы – Мікола далікатна падтрымліваў Сідара за локаць, вялікі з малым, дык ззаду здавалася, што дзед вядзе дамоў наравістага ўнука.
   Астатнія пасажыры прывезлі хоць нейкае адчуванне свята. З гасцінцамі, з тортамі ў руках цэлай працэсіяй расцягнуліся па вуліцы. Апошнім сіратліва клыпае Пісталет. Зноў да яго так і не прыехаў сын з Варапаева. Нічога, будзем старымі гісторыямі жывіцца! Хай сабе клыпае, балазе, яму недалёка, вунь насупраць крамы хата, – ды "квасіць" там са сваёй Аксеняю. А тое, што не пагаворыш з ёю, хай на сябе крыўдуе – не трэба людзей біць паленам па галаве, тым больш жонку.
   Бліжэй да абеда пад'ехаў яшчэ аўтобус. Ажыўленне, рух на вуліцы і ў дварах! Напаўняецца вёска людзьмі. Нарэшце, пад вечар, яшчэ навіна, самая важная – музыкаў "пазік" прывёз! Да гэтага часу паспелі ўжо напіцца, наесціся, наспявацца, хто і пакімарыць, набіраючыся сілы перад другім таймам... Самы час пахмяліцца, асвяжыць халоднай вадою рыла – і ў клуб, на танцы!
   Мы з Сержыкам пабылі ў мяне, потым у яго. І там, і там сядзелі за сталом і ўсё адно ўмудрыліся застацца амаль галоднымі сярод гэтага банкетавання, гэтага багацця розных смажанняў, тушэнняў, марынадаў, грыбкоў-гуркоў-памідораў. Ну, не лезе дома! – асабліва калі яшчэ госці, ды ў рот пазіраюць... Гэта за вуглом дзе-небудзь, у тых жа карчах на рэчцы, калі гаварыць трэба шэпатам, азіраючыся, піць з рыльца, закусваць якім-небудзь белым ад тлушчу кавалкам гусяціны, што толькі што выслізнуў з рук пад ногі, а ты падбіраеш, абдзьмухваеш – і ў рот, "зубамі яго, зубамі"!
   Можна было б і ў карчы, але ж часу шкада. Ужо нават у нашым канцы чутно, як у клубе наладжваюць інструменты, як зуммерыць бас-гітара, піліць, нібы скрыпка, сола-, пераліваецца іоніка, бохае барабан-"нажнік" і медна бразгочуць ударныя талеркі.... Вось-вось пачнецца першы этап гульбы; тут свая традыцыйная іерархія. Гадзінаў да дзевяці-дзесяці вечара будуць тупаць-шоргаць свае "падыспані" з "карапетамі" старыя, потым перапынак – пакарміць-папаіць музыкаў – і другая, маладзёва-"культурная" частка, танцы да ўпаду, гэта значыць, да бойкі.
   Аднак нам з Сержыкам і на першую, "нямодную" частку трэба паспець кроў з носу. Бяжым ледзь не бягом. У меншай хаце Міколы Пісталета гарыць святло. Ну як тут не спакусіцца, як тут прайсці спакойна? Прабіраемся паўз сцяну да вакна, я з аднаго боку рамы, Сержык з другога прыліпаем насамі да халоднага, заінелага з сярэдзіны халоднай, няпаленай хаты шкла. Сёе-тое можна разгледзець. Аксеня, сухая, сівая і страшная, як смерць, сядзіць адна за сталом. Прыставіла да вуха будзільнік, той самы, з якім Пісталет Мікола кароў пасвіць... На твары – жудкаватая ўхмылка шчасця. Цікае!
   – Ксеня, паскуства ты, гадасць! – крычыць Сержык Пісталетавым голасам і барабаніць у шыбіну.
   Бразкае аб стол будзільнік. Аксеня падскоквае і бяжыць за печ хавацца, а мы з лёгкасцю ў душах, з пачуццём выкананага абавязку, не забыўшы зачыніць за сабою веснічкі, спяшаемся ў клуб.
   Яшчэ здалёк нас сустракаюць гукі "полькі". Усярэдзіне ў клубе пакуль чыста, не накурана, не наплёвана, падлога вымытая. Музыкі размясціліся на сцэне, збітай з новай дошак; паўз сцены – лавы. Парассядаўся народ, самае старыччо і тыя, хто не танчыць ніколі, толькі назірае, запамінае, каб потым цэлы год абгаворваць, як хто Міколу гуляў.
   Мы выбіраем месца, адкуль нам усё відаць, а самі мы і незаўважныя, ціхенькія, сарамлівыя, смірнененькія.
   Ідуць танцы! Мужчыны мокрыя ад поту, але ніводзін не расшпіліць верхні гузік цеснай кашулі – ён замест гальштука. Жанчыны ў хустках, у аднолькавых панчохах і ў аднолькавых дубаскурых тухлях, якія, раз у год надзетыя, націраюць ногі да крыві, адсюль і пакута ў вачах замест радасці... Зрэшты, і мужчыны такія ж самыя. Су'ёзна, спаважна танчаць людзі, як павіннасць адбываючы, туп-туп-туп, раз-два-тры, паварот, і ўсё гэта моўчкі, без усмешак, без ахвоты, з выглядам, што трэба ж неяк перабыць і гэты, раз на год патрэбны абавязак.
   Пасіўны настрой іхні перадаецца і музыкам. Іграюць яны ляніва, неахвотна, знарок збіваюцца, фальшывяць... На тварах – пагарда да "крастоў" з іхнімі "калхознымі" танцамі. Яшчэ і ўпрошваць музыкаў даводзіцца, каб сыгралі той жа "карапет" ці "рэчаньку". "Мы ж таксама грошы давалі!" – нават да такіх аргументаў даводзіцца апускацца. Толькі чыхаць музыкам на вашыя праблемы. Ім што, цікава, як вы гэтага дня чакалі, як рыхтаваліся да яго, як прыбіралі клуб, сцэну рабілі, падлогу вышароўвалі; як яшчэ месяцы за два да свята хадзілі старэйшыя хлопцы па хатах, грошы на музыку збіраць, і як адрывалі ад сэрца скупаватыя людцы траячкі і пяцёркі – у залежнасці ад таго, колькі танцораў у сям'і, і як дзівілся: "Чаго так многа, заўсёды ж па рублю было!", на што ім цярпліва, з разуменнем цемнаты іхняй адказвалі: "Дык цяпер жа ансамбль будзе!" Што там ужо за ансамбль, хоць бы глянуць адным вокам, паслухаць адным вухам... Глянулі? Паслухалі? Гэта вам не баян з бубнам (апетыя некалі мексіканцам нашым, Клімовічам Вовам з-пад Ліды), тут культура – разумець трэба!
   Аднак хоць так, хоць з горам папалам, а йдзе гульба. Падцягваецца памалу моладзь. Пайшлі ўжо ў танцах змешаныя пары-тройкі: стары з маладою, ці наадварот. Каму сапраўды тут весела, дык гэта Міколу Пісталету. Прыстроіўся да сцэны, бліжэй да музыкаў, знайшоў занятак – танцы агучваць.

Выйду на рэчаньку
Гляну на сяло-о-о!

   – спявае ён, свецячы жалеззем у роце, трымаючы перад сабою, як мікрафон, каменьку. І не выцягвае, заходзіцца ў кашлі. Нічога – з другога канца клуба Сержык яго голасам яму памагае:

Дзеўкі гуляюць –
А мне не весяло!

   Эфэкт! Нават музыка на нейкі міг разладжваецца, нават танцоры застываюць у нямой сцэне: што такое?! Хто спявае? Два Пісталеты ў клубе, па розных кутках, ці што?!
   – Ідзі вон адсюль, паскуства ты, гадасць! – крычыць Пісталет, не бачачы Сержыка.
   А той штурхае мяне ў бок. "Вунь, глядзі, дзеўкі-штунды Гермачышыныя!" Гляджу. Дзеўкі як дзеўкі. Беленькія, прыгожыя. У джынсіках. Ні на якіх штундаў-цемрашалаў (так нас у школе вучаць) не падобныя. Адна нават пайшла "падыспань" танчыць, з высокім Міколам і нізенькім Сідарам. Тры крокі ўперад, тры назад, перакрутка. Дзядзька Сідар у захапленні.
   – Э-э-эх, ты ж і дзеўка... я б табе яшчэ... у тваю Госпада Бога душу!..
   – Сват, не гнявіце ў Бога! – крычыць Сержык. Мы з ім заходзімся ад рогату.
   Дзеўка толькі рдзеецца і патупляе вочы.
   Перапынак. Музыкі п'юць і закусваюць проста на сцэне. Народ вывальвае на двор – перакурыць, таксама падзаправіцца. Нарэшце вось яна, кульмінацыя! Падняў бубнач над галавою палачкі, стукнуў тройчы – панеслася! Расступіся, старыччо, хавайся пад лаўкі, да сцен туліся! Адэса-мама, гэта табе не дулі вераб'ям паказваць! Саступі, Пісталет, месца профі!
   Спявае саліст. Не так спявае, як выкідвае з сябе словы, крыўляецца, манернічае, ніжнюю губу аттатурчвае. На твары – адчуванне сваёй значнасці, ці нават так: месіянерскай важнасці носьбіта культуры ў масы.

...И если вам в Одессе выбьют глаз...

   "А может два!!!" – падхоплівае клуб.

...То этот глаз не вставит сам Филатов!..

   Опа, опа, опа! Давай, давай! Вучыся, цемната на босу ногу, гэта табе не "карапет" з "падыспанем", тут "ансамбля", сам, бля! Гудзе клуб, стаіць тупат, звіняць шыбы, пагрозліва калываецца груба без коміну – цагляная бандурына, паралелепіпед метры два ў сячэнні і тры ў вышыню.
   Клуб, калідор поўныя народу. Але на дварэ яшчэ больш. Кучкуюцца, выпіваюць хто стоячы, хто на якіх бярвеннях, на жэрдках, на выступе падмурка седзячы... Накаляецца патроху атмасфэра. Ужо нават лакальныя, лёгкія сутычкі сям-там. Але ўсё гэта пакуль пакуль несур'ёзна, так, размінка.
   Мы з Сержыкам цягнемся ў самы дальні, глухі куток двара і натыкаемся на кампанію чалавек з дзесяці. Сярод іх і нашая бялявенькая «штунда», што так зачаравала дзядзьку Сідара. У адной руцэ ў яе цыгарэта, у другой чарка. На нас ніхто не звяртае ўвагі. Толькі гэтая бялявая.
   – Вазьмі да сябе начаваць, – просіць яна раптам Сержыка п'яным голасам.
   Што такое!? Сябар мой, ды ты разгубіўся?! Не пазнаю цябе! Можа, ты нават пачырванеў? Шкада, не ўбачыць гэтага ў цемры.
   – У мяне сваіх, такіх, як ты, поўная хата, – знаходзіцца Сержык нарэшце.
   – Якія вы шчаслівыя, што нарадзіліся хлопцамі, – кажа яна з уздыхам. – Як я вам зайздрошчу...
   Мы нічога не разумеем.
   А час ідзе. Пакрысе пусцее клуб, разбрыдаюцца па хатах старыя. Усё даўжэйшымі робяцца паўзы паміж танцамі. І ўсё прыбывае агрэсіўнага, гарэлкаю і адэскімі скокамі заведзенага народу ў двары.
   Хутка фінал! Ужо нецікава. Як ні не ўвязваецца з хрысціянскім Святам усё папярэдняе, але канцоўка ў яго ўжо проста пачварная. І дзеўкі! – нават малыя дзеўкі не разыходзяцца, а назіраюць – з прагнасцю, з шалам у вачах, аблізваючы вусны... Крыкі, трэск платоў, удары, падзенне целаў, мацюкі, жаласлівыя просьбы не біць больш і жывёльнае мангола-татарскае гіканне пераможцаў... Гэта цяпер зразумела, чаму ўлады не толькі падобныя «святы» не забаранялі, а яшчэ і заахвочвалі ўсяляк; гэта цяпер думаецца, што калі б, дапусцім, была б імі прызначана якая прэмія за лепшую прафанацыю так нелюбімай імі "лерыгіі", за здзек з яе – дык проста бяры, афармляй у сцэнар апісанне ўсяго, прыходзь у гаркам, абкам, ці дзе яны там тусаваліся, атрымлівай грошы ў зубы і на пяту (не забыўшы адлічыць адсотак дзвяноста пяць у які-небудзь іхні "абшчак" – Фонд міру, Фонд дапамозе Афрыцы...).
   – ...Э-эх ты... тваю Госпада Пятра-Паўла-Камчацкую... маць перамаць Святую Дзеву!..
   Вылятае з клуба на ганак спіною да людзей дзядзька Сідар – і не ўстойвае на нагах. Пакаціўся па прыступках, як Чарлі Чаплін у кіне, стукаючыся задніцай. Пад ганкам лёд, цвёрды, бетон, а не лёд. Бух!
   Тыя, хто бліжэй, выразна пачулі, як з трэскам сухой палкі хруснула костка.
   – Сват, я вас ж прасіў – не гнявіце ў Бога!..
   Мікола Піцерскі мітусіцца вакол шалапутнага сваяка, не ведаючы, што рабіць, чым памагчы.
   Сідар падняўся сам. Пераламаная мёртвая рука вісіць, як пустое рукаво. Па няголеных шчоках коцяцца слёзы. Ад болю ён цверазее на вачах. Для яго свята скончана.
   Ды і нам пара ўжо, уласна кажучы, па хатах... Да новай зімы, да новага снегу, да новага Міколы!
 


1. Багуслаў, Пакровы, Ільля, Пятро, Міхайла і г.д
2. Кавеньку; на Мазыршчыне яшчэ чапялу называюць камянёй.
3. Крэйду.
4. Паставіць звычайны жалезны зуб каштавала тады штосьці каля рубля.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!