Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Філаматы

Кнопка отправить на печать

   Філаматы (ад грэч. philomathes – аматар ведаў) – тайнае патрыятычнае студэнцкае таварыства ў Віленскім універсітэце ў 1817-1823 гг. Заснавана 01.10.1817  Ю. Яжоўскім (прэзідэнт), Тамашам Занам, Адамам Міцкевічам, Ф. Малеўскім, Ануфрыем Петрашкевічам, В. Палюшынскім, Б.Сухецкім.
   Праект статута распрацоўвалі Міцкевіч і Зан з арыентацыяй на аб’яднанне значнай колькасці моладзі, але быў прыняты праект Яжоўскага. Ён прадугледжваў стварэнне вузкага, фактычна закрытага таварыства з абмежаванай колькасцю ўдзельнікаў.
   Галоўнай мэтай філаматы лічылі падрыхтоўку моладзі да рознабаковай дзейнасці на карысць Айчыны. Яна ажыццяўлялася ў навуковым і арганізацыйным кірунках, ва ўласнай творчасці, прадугледжвала глыбокае авалоданне разнастайнымі навуковымі ведамі, замежнымі мовамі. Вялікая ўвага аддавалася абуджэнню нацыянальнай свядомасці, прапагандзе гуманізму, галоўная роля ў гэтым адводзілася гуманітарным навукам. Філаматы трактавалі веды і навуку як найвышэйшыя каштоўнасці чалавека, выступалі супраць афіцыйнай палітыкі ў адукацыі, спроб абмежавання культурна-асветніцкіх функцый навукі. Сацыяльныя заганы трактавалі з пункту гледжання канцэпцыі «натуральнага права», асуджалі дэспатызм, прыгонніцтва, феадальна-абсалютысцкія парадкі. Статут таварыства абавязваў яго ўдзельнікаў мець працы філосафаў, гісторыкаў і палітыкаў. Практычныя прапановы членаў таварыства прадугледжвалі паскарэнне развіцця прамысловасці, шырокае выкарыстанне ў сельскай гаспадарцы дасягненняў агранамічнай навукі і тэхнічных прыстасаванняў. Асноўным пунктам праграмы філаматаў было патрабаванне адмены прыгоннага права, свабода сялянства лічылася асновай дабрабыту і прагрэсу грамадства, найважнейшай умовай шырокага распаўсюджання асветы. Вырашэнне галоўных грамадска-палітычных праблем філаматы разглядалі як залежнае ад палітычнай улады і суадносілі яго з вырашэннем маральных праблем; маральнае зло лічылі асновай любой несправядлівасці сацыяльнага жыцця. Яны збіралі і аналізавалі беларускі літаратурны фальклор, звычаі і абрады, планавалі падрыхтаваць сінтэзаваную характарыстыку народнага жыцця. Фальклорныя вобразы істотна паўплывалі на паэтычную творчасць Адама Міцкевіча, Яна Чачота, Тамаша Зана, Ануфрыя Петрашкевіча.
   У арганізацыйным плане філаматы імкнуліся да структурнай цэласнасці і дасканаласці сваёй дзейнасці. Яна ўскладнялася неабходнасцю пастаяннай падтрымкі ўмоў строгай канспірацыі, што накладвала адбітак на ўзаемаадносіны паміж удзельнікамі таварыства і знайшло адлюстраванне ў 3-х варыянтах яго статута (прымаўся адпаведна ў 1817, 1818 і 1819). Магчыма, статут быў распрацаваны пад уплывам масонаў, якія актыўна дзейнічалі ў Вільні. 1-ы статут Яжоўскага падзяляў філаматаў на правадзейных членаў арганізацыі і членаў-карэспандэнтаў, куды залічваліся навічкі (мелі права толькі на навуковую дзейнасць і не дапускаліся на адмінстрацыйныя сходы). Паводле 2-га статута ў таварыстве створаны 2 аддзелы: свабодных навук і літаратуры, фізіка-матэматычных і медыцынскіх навук. 3-i статут фармальна скасаваў інстытут карэспандэнтаў, але захаваў абавязковы 4-месячны выпрабавальны тэрмін для новых кандыдатаў.
   У пачатку 1821 таварыства рэарганізавана, стала больш адкрытым і дэмакратычным. Усе ўдзельнікі атрымалі права распрацоўкі яго статута, кіраўніцтва крытыкавалася за пэўны ўціск свабоды мыслення. У 1819 філаматы стварылі шэраг саюзаў-клубаў з мэтаю пашырэння свайго ўплыву на моладзь і павышэння ўзроўню самаарганізацыі. У красавіку 1819 заснаваны «Саюз сяброў», галоўнай задачай якога стала падрыхтоўка моладзі да разумення філаматычнай праграмы, а з кастрычніка 1820 — кіраўніцтва новаарганізаваным «Саюзам філарэтаў». Са студзеня 1821 «Саюз сяброў» фактычна стаў сярэдняй ступенню буйнога канспіратыўнага маладзёжнага аб’яднання (першую прадстаўлялі ўласна філаматы, якія тайна кіравалі «Саюзам сяброў», трэцюю — філарэты. Па прапанове Міцкевіча з непадрыхтаванай моладзі фарміраваліся спецыяльныя таварыствы, даступныя яе духоўнаму ўзроўню. Значную папулярнасць меў створаны філаматамі «Саюз прамяністых».
   У 1823 тварыства філаматаў раскрыта афіцыйнымі ўладамі, многія з яго ўдзельнікаў (Антон Адынец, Ігнат Дамейка, Адам Міцкевіч, Ануфрый Петрашкевіч, Аляксандр Ходзька, Ян Чачот і інш.) арыштаваны, Тамаш Зан асуджаны да зняволення ў крэпасці.


Крыніца: Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т.17: Хвінявічы – Шчытні / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. – Мн.: БелЭн, 2003. – 512с.