Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

 

 Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Троп

Кнопка отправить на печать

   Троп (ад гр. tropos - паварот; зварот, вобраз) — слова або моўны выраз, ужытыя ў пераносным значэнні.
   У тропах супастаўляюцца з'явы на аснове нейкіх агульных рыс, адна з іх характарызуецца праз прыкметы другой.
   Сустракаюцца тропы ў маўленні, літаратурнай мове ўвогуле, але найчасцей - у мове мастацкай літаратуры, асабліва ў паэзіі, дзе назіраецца своеасаблівая іх канцэнтрацыя. Дапамагаюць у вобразнай і лаканічнай форме выявіць сутнасць з'явы, індывідуалізаваць яе, даць ёй ацэнку. Так, у тропах з "Тараса на Парнасе" "Як тараканы каля хлеба,// Багі паселі ўкруг стала", — і зрокава наглядны, псіхалагічна дакладны малюнак, і яскрава выражаная аўтарская пазіцыя (выразна адмоўныя адносіны невядомага паэта да парнаскіх багоў, жаданне высмеяць іх, звесці з неба на зямлю).
   Тропы — не "акраса", а адзін са спосабаў вобразнага пазнання жыцця, ён узбагачае літаратурную мову новымі сэнсавымі адценнямі. Таму не дзіўна, што паэты адчуваюць арганічную патрэбу ў тропах.
   Адрозніваюць два тыпы тропаў: простыя — эпітэт, параўнанне, і складаныя — метафара, адухаўленне, увасабленне, сінестазія, аксімаран, метанімія, сінекдаха, гіпербала, літота, іронія, алегорыя, сімвал, гратэск, перыфраза, антанамазія, эўфемізм, апастрофа, ідыёма, зваротная метафарызацыя, паэтычны этымалагізм.
   Пры відавочным, часам нават значным адрозненні розных відаў тропаў, для ўсіх іх характэрна адна агульная рыса: арыентаванасць у словах не на першаснае, прамое значэнне, я на пераноснае. Гэта, у прыватнасці, вылучае эпітэт - адзін з найбольш распаўсюджаных тропаў - з мноства звычайных граматычных азначэнняў. Эпітэты выражаюцца найчасцей прыметнікам (ярасны век, асмуглыя сады, светлавокая радасць), а таксама назоўнікам (мароз-мастак), прыслоўем (піў чаёк упрыглядку), дзеепрыметнікам ці дзеепрыслоўем (здзічэлы голас, жыў прыпяваючы).
   Калі ў эпітэце суіснуюць паняцці і адчуванні аднапланавыя, то ў сінестазіі яднаюцца розныя асацыяцыі: зрокавыя і слыхавыя, зрокавыя і дотыкавыя і гэтак далей.
   Часам у тропе азначэнне і тое, што яно азначае, супрацьпастаўляюцца, нібыта ўзаемна выключаюць адно другое (разумны дурань, жывы труп, звонкая цішыня, аптымістычная трагедыя і гэтак далей). На самай жа справе ў аксюмаране (так называецца гэты від тропа) узнікае новае паэтычнае ўяўленне, выкрасаецца дадатковы сэнс. Аксюмаран сустракаецца не толькі ў паэтычнай мове ("І шапчу я з самотнай радасцю"— К. Кірэенка; "Пакінула ты, дзяўчына, // Смутную радасць і светлы боль" —  Максім Лужанін), ён часам ляжыць у аснове назвы твора ("Смутная радасць" Максіма Лужаніна) ці нават усёй кнігі ("Гарачы снег" А. Наўроцкага).
   У параўнанні супрацьпастаўляюцца два прадметы, з'явы або паняцці, у выніку чаго адно з іх мастацка праясняецца за кошт другога. Да параўнання блізка метафара, у якой пэўная з'ява ці прадмет супастаўляюцца з іншай з'явай ці прадметам ня аснове агульных для іх адзнак і ўласцівасцей.
   У той час як у метафары пэўныя з'явы проста супастаўляюцца, у іроніі паняццю, заключанаму ў слове, надаецца супрацьлеглы сэнс. У выніку за знешняй пачцівасцю выказвання хаваецца самая звычайная насмешка. Вось прыклад іроніі з байкі Кандрата Крапівы "Махальнік Іваноў":

 

А ваенком дык Іванова нават пахваліў:
— Ты, — кажа, — Іваноў, сапраўдны падхалім.

 

   Іронія сустракаецца ў многіх жанрах вуснай народнай творчасці - прыказках і прымаўках, загадках, анекдотах, устойлівых вобразных параўнаннях і інш. ("На чужой старане і рак рыба", "Весела, як рыбцы на кручку", "Прыйшоўся, як вол да карэты").
   Метафару вельмі нагадвае алегорыя, у аснове якой тое ж перанясенне значэнняў у выніку пэўнага падабенства. Да алегорыі блізка стаіць сімвал - умоўнае абазначэнне сутнасці якой-небудзь з'явы пэўным прадметам ці слоўна-вобразным знакам.
   У літаратурнай мове досыць часта ўжываецца метанімія - перанясенне назвы адных разуменняў на другія на аснове іх знешняй ці ўнутранай сувязі.
   У паэзіі як асобны від тропа выступае так званая зваротная метафарызацыя - вяртанне словам ці фразеалагічным словазлучэнням (ідыёмам) іх пачатковай вобразнай сутнасці.
   У паэтычным этымалагізме (гл. этымалагізм паэтычны) перанос значэння з аднаго слова на другое адбываецца ўжо не на аснове сэнсавага падабенства, а толькі дзякуючы гукавой блізкасці слоў.
   З іншых тропаў у літаратуры сустракаюцца выпадкі рэзкага перабольшання якіх-небудзь уласцівасцей, прыкмет з'яў ці прадметаў (гіпербала) або рэзкага змяншэння гэтых уласцівасцей і прыкмет (літота). І гіпербала, і літота выяўляюць эмацыянальныя адносіны пісьменніка да аб'екта адлюстравання, завастраюць ня ім увагу. Арыгінальны прыклад адначасовага суіснавання ў вершаванай страфе гіпербалы і літоты знаходзім у Францішка Багушэвіча:

З камарыны нос сякеру
Сцісне, крэкне, замахае -
Зробе пушчу, як талерку,
Свет дрывамі закідае.
 

   Не толькі асобным відам тропа, але і своеасаблівы мастацкім прыёмам адлюстравання рэчаіснасці з'яўляецца гратэск, які парушае форму і памеры рэчаў і прадметаў, рэальнае спалучае з фантастычным, трагічнае са смешным.
   Часам усе тропы раздзяляюцца ня два тыпы - канкрэтна-пачуццёвыя і ўмоўна-асацыятыўныя. Першы тып улічвае канкрэтнасць і рэальнасць адзнак з'яў ці прадметаў, што ўспрымаюцца намі з дапамогай асацыятыўных магчымасцей органаў пачуццяў - зроку, слыху, дотыку, абаняння і асязання (серп месяца; зялёнае полымя дрэў; эпохі бас густы). Другі тып вызначаецца вялікай доляй умоўнасці, апелюе да здольнасцяў лагічнага мыслення чалавека, ведаў, жыццёвай дасведчанасці (парог, вычасаны з успамінаў; карціны, намалёваныя. сціснутымі кулакамі, вачамі беспрацоўных, камянямі барыкад; страха тваіх шорсткіх далоняў). Часам другі тып вобразнасці (тропікі) звязваюць толькі з сучаснай паэзіяй. Аднак умоўна-асацыятыўныя тропы, у аснове якіх найчасцей метанімічныя суадносіны паміж з'явамі і прадметамі рэчаіснасці, у значнай ступені характэрны яшчэ для самых старадаўніх фальклорных твораў.
   Не варта абсалютызаваць той ці другі тып вобразнасці, той ці іншы від тропаў. Наяўнасць іх у мастацкай літаратуры залежыць ад характару таленту пісьменніка, стылёвага кірунку творчасці, канкрэтнай ідэйна-мастацкай задумы, зместу твора. Багацце тропікі прадвызначае метафарычны стыль у паэзіі, поўная ж або частковая адсутнасць яе - аўталагічны (так званы бязвобразны). У творчасці нават аднаго і таго ж паэта могуць быць вершы, вытрыманыя, з аднаго боку, у метафарычным духу і, з другога боку, - у аўталагічным. Паэт у сваёй творчасці можа эвалюцыяніраваць ад аднаго вобразна-стылёвага кірунку дя другога. Так, Максім Танк, які ў свае маладыя гады не без гордасці заяўляў: "У мяне кожны радок - гэта метафара", — у сталыя гады часцей звяртаўся да аўталогіі.
   У значэнні тэрміна "троп" у літаратуры нярэдка ўжываецца слова "вобраз".