Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Уладзімір Сауліч - Сабака з залатым зубам

Кнопка отправить на печать

   У камедыі "Сабака з залатым зубам" Уладзіміра Сауліча захаваліся традыцыйныя прыкметы беларускай камедыяграфіі.
   Драматург у сваіх творах не звяртаецца да фантастыкі або фантасмагорыі, не канструіруе штучныя эксперыментальныя сітуацыі. Фармальна ён захоўвае ў п'есах жыццепадобныя сітуацыі. Але яго мізансцэны настолькі нечаканыя, парадаксальныя, часам эксцэнтрычныя, што даводзіцца казаць пра неверагоднасць верагоднага, фантастыку будзёншчыны. Ён досыць шырока рассоўвае межы тэатральнай умоўнасці і дасягае праз гэта незвычайнага камедыйнага эфекту.
   Пра гэта сведчыць ужо самы пачатак камедыі "Сабака з залатым зубам". Кідаецца ў вочы незвычайны інтэр'ер і дзіўныя паводзіны персанажаў. Пасярэдзіне шыкоўнай гарадской кватэры маёра Козлікава ўсталяваны самагонны апарат "самай навейшай канструкцыі". Гаспадар завіхаецца каля гэтага агрэгата, а яго старэнькая маці, Кацярына Карпаўна, адбівае зямныя паклоны і моліцца перад партрэтам сына.
   М а ё р К о з л і к а ў (торкае пальцам у самагонку, выцягвае яго і падносіць запалку. На пальцы ўспыхвае ярка-сіняе полымя. Цмокае языком). Хораша, зараза!.. Не магазіннае дзярмо. (Паварочваецца да залы.) Вам смешна, што начальнік медвыцвярэзніка маёр Козлікаў у мундзіры, пры пагонах гоніць самагонку?! Эх, людзі, людзі! Усе мы чалавекі!.. Хочаш жыць -умей круціцца!
   З кута даносіцца голас К а ц я р ы н ы К а р п а ў н ы, якая моліцца.
   К а ц я р ы н а К а р п а ў н а. Божачка, даруй мне, старой, можа, не так я жыла, не заўсёды тое рабіла, але ж ты ўсё можаш: дай шчасця і здароўя сыну майму - Каранату, нявестцы Фяўронні, унукам.
   Маёр Козлікаў (Кацярыне Карпаўне). Матка! Перастань! Гэта ж не ікона! Гэта партрэт мой!
   Кацярына Карпаўна працягвае маліцца. Маёр Козлікаў махае рукой.
   А-а, ёй хоць гарох аб сцяну. Не чуе. Здам днямі ў дом састарэлых, і канцы на тым! (Да залы.) Вы асуджаеце, што начальнік, такі лоб, і матку - у дом састарэлых?! А што мне рабіць, людзі! У мяне ж выйсця іншага няма. Вось памяркуйце. Вы ж, напэўна, чулі, што пайшла мода на сабак. У нашага старшыні райвыканкома ажно тры цюцькі дома. Адзін - тапкі ў зубах гаспадару падносіць, другі - заместа падушкі пад галаву кладзецца. Трэці - гаўкае пад музыку. Вот і жонка мая, Фяўроння Захараўна, паглядзеўшы на гэтыя штукі, уз'ерапенілася: "Хачу такога вучонага сабачку!" Я адбіваўся спачатку: "Навошта нам гэтая сука? Лішні рот у сям'і". Але жонка яшчэ больш насела. Ну і змушаны быў саступіць. Напытаў цюцьку. Ды не абы-якога, а іншаземнага паходжання. І яму, як іншаземцу, самі разумееце, пакой патрэбен асобны. А ў мяне ў гэтым пакоі матка пражывае. І тут, як ні круці, але апошняй давядзецца ўступіць. (Налівае самагонкі ў шклянку. Да Кацярыны Карпаўны.) Матка! Здаю цябе ў дом састарэлых. Чуеш?! Там на Леніна будзеш маліцца!.. За гэта! (Падымае шклянку з гарэлкай.)
   Тут шмат што выглядае непраўдападобна: і тое, што старая кабета моліцца на партрэт свайго сына, і самагонны апарат на самым відным месцы ў барацьбіта з алкагалізмам, і сынава імкненне прамяняць родную маці на нейкага сабаку. Але парадаксальнасць, гратэскавасць экспазіцыі вырастае з побытавых і досыць знаёмых жыццёвых рэалій.
   Мадам Козлікава з усяе сілы плішчыцца ў "новыя беларусы", маёр Козлікаў імкнецца ўладкаваць свой побыт лепш, чым "былы сакратар райкома", які таксама падаўся ў нуварышы. Прэстыжнасць у свеце "новых беларусаў" вымяраецца набытымі дабротамі, у гэтым выпадку - колькасцю сабак і іхняй пародзістасцю. Ачмурэламу ад комплексаў непаўнавартаснасці і бясконцай п'янкі маёру Козлікаву падаецца, што гэта і ёсць "жыццё" нармальных людзей. Ён не заўважае, як яно ператвараецца ў "сабачае", як сам ён разам з сямейнікамі пачынае дзічэць.
   У гэтай кватэры няма іконы, таму што думкі гаспадароў далёкія ад высокіх, адвечных матэрый. Бабуля моліцца на сынаў партрэт. Просіць сыну шчасця ў Бога. Бо сын для яе нават цяпер самая дарагая істота. Вобраз Кацярыны Карпаўны, ціхмянай і пакорлівай жанчыны, "якой ніяк не ўдаецца памерці", не падаецца стэрэатыпам, ён уражвае. Бабуля, нягледзячы на ўзрост, лепш за астатніх разумее тое, што адбываецца ў кватэры Козлікава, дый па-за яе сценамі. Яна задае пытанне: "Божачка, скажы мне, дурной, што гэта з людзьмі парабілася? Цкуюць адзін аднаго, душаць, б'юць, зусім звар'яцелі... Што гэта, Божачка?"
   Гратэскавая фактура п'есы мяжуе з фантастыкай - але аўтар застаецца верны жыццёваму праўдападабенству. Усё апісанае ім здаецца выключным, дзіўным, але верагодным. Далейшы ход падзей пацвярджае аўтарскую задуму - прасачыць да крайняй, абсурднай мяжы працэс распаду чалавечай асобы, маралі.
   Маёр Козлікаў марыць пра сабаку - і заводзіць яго, як гэта робяць тысячы гараджан. Дзеля чаго? Шмат каму хочацца мець пры сабе жывое стварэнне, якое заглядае ў вочы, радуецца твайму прыходу і ніколі не здрадзіць. Але Козлікаў і яго жонка заводзяць сабаку таму, што так прынята ў мясцовым "бамондзе". Раней абстаўлялі кватэру моднай мэбляй, абвешвалі дыванамі, цяпер упрыгожваюць жывой істотай, абавязкова з радаводам і пашпартам.
   І вось у кватэры Козлікава з'яўляецца сабака па мянушцы Пан Фокс, з радаводам і пашпартам, але без пярэдняга зуба. Уладальнік сабакі загадвае дантысту паставіць Пану Фоксу залаты зуб.
   Зразумела, што такі "дарагі" сабака павінен жыць у асобных апартаментах. І маёр Козлікаў прыспешвае маці, каб хутчэй збіралася ў дом састарэлых і вызваліла жылплошчу. У адказ на гэта Кацярына Карпаўна абяцае тэрмінова, да канца дня памерці.
   Нязмушана, чыста камедыйнымі сродкамі даводзіцца дэградацыя і амярцвенне чалавечага пачатку ў Homo sapiens - у тым выпадку, калі за мэту існавання бярэцца рэч, фетыш, пусты гонар.
   Здаць маці ў прытулак Козлікаву перашкаджае закон - неабходна давесці адсутнасць або смерць кармільца. І Козлікаў тэлефануе ў загс і паведамляе пра... уласную смерць. Нібы новы, местачковага кшталту "жывы труп".
   Збег рэальных, але надзвычайных абставін прыводзіць да дзвюх кульмінацый, у якіх смех пачынае выглядаць злавесным, гратэскавым. Першая кульмінацыя - высвятленне радаводу Пана Фокса. Гэта звычайны вясковы цюцька, якога сяржант Дзюба, спрытны камбінатар, скраў у калгаснага вартаўніка дзеда Язэпа. У нечым сцэна нагадвае эпізод з Цюлікам і яго косткай у камедыі Кандрата Крапівы "Хто смяецца апошні". Парадыруецца традыцыйная ў драматургіі "сітуацыя пазнавання":
   М а ё р К о з л і к а ў. Адступіся, сяржант! Мне нават прыемна казычацца ў жываце, што так прагне мой хросны пабачыць тое, што ён ніколі не бачыў - майго заморскага сабачку. (Дзеду Язэпу.) Толькі, дзед, мля, асцярожна! Захад ёсць Захад!
   Сяржант Дзюба вымушаны адступіць. Дзед Язэп становіцца на калені і прыпадае вокам да шчыліны ў дзвярах. У маёра Козлікава заўважаецца нецярплівасць. Маёр Козлікаў не вытрымлівае.
   Ну як, дзед? Харошы заморскі звер?
   Д з е д Я з э п. Задзяры мяне каршун, калі гэта - не мой сабака!
   М а ё р К о з л і к а ў. Дзед, што за ахінею ты нясеш? Гэты сабака - з Амерыкі. Так, сяржант Дзюба?
   С я р ж а н т Д з ю б а. Т-так.
   М а ё р К о з л і к а ў. У нас на яго і папера ёсць. Пашпарт.
   Д з е д Я з э п (адчыняе дзверы, кліча). Тузік, ка мне!
   Сабака кідаецца да дзеда Язэпа. Радасна вішчыць. Дзед Язэп абводзіць пераможным позіркам маёра Козлікава і сяржанта Дзюбу.
   Вот вам і ўвесь пашпарт!
   Маёр Козлікаў упіваецца вачыма ў сяржанта Дзюбу. Сяржант Дзюба ціснецца да дзвярэй.
   М а ё р К о з л і к а ў (бярэ сяржанта Дзюбу за грудзі). Ты дзе, мля, падчапіў гэтага "бегемота"?
   С я р ж а н т Д з ю б а. Дык з Амерыкі, т-таварыш маёр...
   Д з е д Я з э п. Каранатавіч, не слухайце, чысты беларус.
   М аё р Ко з лі ка ў (сяржанту Дзюбе). Разжалую ў радавыя, сукін сын".
   Каскадам нечаканых, парадаксальных і неверагодных сітуацый абарочваецца абыгрыванне матыву "смерці" галоўнага героя. Праўда, часам аўтару ў гэтым нагрувашчванні гратэскавых дэталяў бракуе пачуцця меры.
   Драматург "хавае" маёра Козлікава, паказваючы распад і амярцвенне асобы. Гэты працэс падкрэсліваецца з'яўленнем змрочнага, ледзьве не містычнага Чалавека ў чорным, работніка пахавальнага бюро, які даставіў у кватэру труну і белыя тапачкі для "нябожчыка Козлікава". Яго выхад у фінале суправаджаецца рэплікай "Вянок для нябожчыка Козлікава", што азначае не проста сатырычнае развянчанне антыгероя, а яго рыгуальнае пахаванне, пахаванне жывога нябожчыка. Можна згадаць і пра Фёдара Пратасава з п'есы Льва Талстога "Жывы труп", і пра "жывога нябожчыка" Буслая з п'есы Аляксея Дударава "Парог".
   Творчая ўдача У. Сауліча сведчыць пра плён спалучэння лепшых традыцыйных рыс беларускай камедыі з надзённай тэматыкай і сучаснымі сцэнічнымі эфектамі. На жаль, прыкладаў такога плёну ў беларускай камедыяграфіі 1980 - 1990 гадоў не так і шмат.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!