Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by ці на сайце oz.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Вікенцій Равінскі - Энеіда навыварат

Кнопка отправить на печать

Энеіда навыварат - Чытаць поўны варыянт

 

 Бурлескнымі травесційнымі паэмамі Вікенція Равінскага (1786-1855) «Энеіда навыварат», Канстанціна Вераніцына (1834-1904) «Тарас на Парнасе» і вершам Паўлюка Багрыма (1813 - каля 1891) «Зайграй, зайграй, хлопча малы...» пачынаецца новая беларуская літаратура. Значэнне гэтых твораў для нашай нацыянальнай культуры нельга перабольшыць. І не толькі таму, што названыя паэмы і верш — першыя значныя беларускамоўныя творы ў нашай літаратуры. Іх высокая мастацкая вартасць і дасканаласць наватарства ў рэалістычным адлюстраванні рэчаіснасці паўплывала на далейшае раз-віццё беларускай літаратуры; яны сталі праграмнымі, вызначальнымі, акрэслілі накірунак, шлях, па якім пайшлі нашы творцы «на Парнас».  

   Праблема аўтарства паэм (да нядаўняга часу яны лічыліся ананімнымі) лішні раз даказвае, у якіх жудасных умовах знаходзілася тады наша нацыянальная культура, калі такія жамчужыны на доўгі час страцілі прыналежнасць да сваіх стваральнікаў. 

   Дзякуючы навуковым пошукам даследчыкаў, у першую чаргу Генадзя Кісялёва, імя Вікенція Равінскага трывала замацавалася за славутай паэмай «Энеіда навыварат», а Канстанціна Вераніцына як найбольш верагоднага аўтара — за паэмай «Тарас на Парнасе», што засведчана і ў апошнім выданні Беларускай энцыклапедыі. Не вытрымлівае ніякай крытыкі сумнеў адносна аўтарства паэмы «Тарас на Парнасе» толькі на той падставе, што «гэтая праблема зацікаўлена абмяркоўвалася грамадскасцю ў канцы XІX ст., калі яшчэ жыў К. Вераніцын» і сам мог пацвердзіць сваё аўтарства. Нават у наш час многія аўтары далёка не заўсёды ведаюць пра ўсе (ухвальныя ці адмоўныя) публікацыі адносна сваёй творчасці. У той жа час, калі наогул не было беларускіх перыядычных выданняў, калі душылася ўсё нацыянальнае, такое «шырокае абмеркаванне» было наогул небяспечным для чалавека, які вымушаны быў пасля падзей 1863 г. выехаць у Пецярбург. У Маскве К. Вераніцыным была напісана паэма «Два д'яўлы», бо лінгва-матэматычнай экспертызай устаноўлена: і «Два д'яўлы», і «Тарас на Парнасе» належаць аднаму аўтару. Вельмі слабая версія і адносна таго, што магчымым аўтарам паэмы з'яўляецца Ялегі Вуль. Ужо хаця б таму, што Ялегі Вуль — паэт ярка выяўленай польскамоўнай арыентацыі. Перад намі ж твор — нацыянальны і зместам, і формай, і, самае галоўнае, моўным выяўленнем нацыянальнага.

   У паэме «Энеіда навыварат» Вікенцій Равінскі ўвасобіў свае грамадскія ідэалы, знішчальна высмеяў мараль дваранства, а самае галоўнае — паказаў заганнасць і наканаванасць прыгонніцтва. Ідэйна-эстэтычная вартасць паэмы заключаецца якраз у тым, што адмоўныя рысы герояў падаюцца не як прыродныя, а як сацыяльныя, спароджаныя прыгонніцтвам, канкрэтна-гістарычнымі абставінамі жыцця.  

   Для выяўлення сваіх грамадзянскіх і эстэтычных ідэалаў паэт абраў травесційную (пераніцаванне, «пераапрананне», пародыя, падробка з мэтай прынізіць, высмеяць) форму. Ён «пазычыў» у антычнага паэта Вергілія толькі фабулу (менавіта фабулу, а не сюжэт) з яго паэмы «Энеіда», пераніцараў і напоўніў нацыянальным зместам, стварыў характэрныя сацыяльныя тыпы прадстаўнікоў розных грамадскіх груп (ад прыгоннікаў да прыгонных), выявіў свае адносіны да жыцця, яго ладу.  

   Нагадаем спачатку фабулу старажытнарымскай паэмы, у якой расказваецца пра падарожжа і прыгоды Энея, сына Венеры. Ён пасля разгрому Троі грэкамі разам са сваімі воямі-траянцамі накіроўваўся морам у Рым, каб там заснаваць новае царства.  

   У час падарожжа ён сустракае шмат перашкод, з ім здараюцца розныя прыгоды. Спачатку яго і траянцаў намерылася загубіць багіня Юнона, бо люта ненавідзела сваю саперніцу — Венеру, маці Энея. Юнона падгаварыла бога вятроў Эола ўзняць на моры буру. Але Эней звяртаецца па дапамогу да Нептуна, які праганяе вятроў і суцішвае мора. І Венера дапамагае свайму сыну: яна просіць вярхоўнага бога Зеўса паспрыяць Энею. Зеўс паабяцаў Венеры, што яе сын шчасліва даплыве да Рыма і будзе царом.  

   Пасля доўгіх вандровак траянцы спыняюцца ў Карфагене. Карфагенская царыца Дыдона спачатку насцярожана паставілася да траянцаў, але, убачыўшы Энея, палагоднела, запрасіла ўсіх да сябе, наладзіла пачастунак.  

   А цяпер паназіраем, якім зместам напоўніў рэмінісцэнтную фабулу Вікенцій Равінскі. Своеасаблівасць і арыгінальнасць беларускай «Энеіды...» у тым і заключаецца, што ў ёй цесна ўзаемадзейнічаюць дзве рэаліі — беларуская і рымская — і падкрэсліваюць травестацыю твора. Антычнасць «урываецца» ў беларускі побыт, а беларускі ўваходзіць у антычнасць. Антычныя багі набываюць сялянскія рысы і паводзяць сябе не як міфічныя асобы, а як канкрэтныя людзі адпаведнага беларускага рэгіёна ва ўмовах прыгону.  

   У вобразах старажытных багоў мы лёгка пазнаём распуслівых прыгоннікаў: адзін — «зводнік», другі — «буянец», трэці — «злодзей». У рымскай міфалогіі Юнона з'яўляецца багіняй сямейнага дабрабыту, ахоўніцай жанчын і шлюбу. У беларускай паэме яна ўвасабляе дэспатычную пані-прыгонніцу, злую памешчыцу:

Але Юнона, баба злая,

Адроддзя панскага, ліхая! —

Шукала ўсё яго згубіць,

На дно у пекла пасадзіць:

За тое, бачыш неўзлюбіла,

Яго Венера што радзіла.

   У беларускай паэме адбылося парадыйнае зніжэнне вобраза Юноны да жорсткай інтрыганкі, паводзіны якой нават непрыстойныя. Старому распусніку Эолу Юнона прапануе не нявесту, а палюбоўніцу:  

Калі, сват, зробіш тую чэсць,

То я дзявухну украсіву,

Салодкую, як з мёдам сліву,

Табе за тое прывяду».

Эол расшупіў тое дзела, —

З яго аж слюнка пацякла!

Любіў ён цешыць грэшна цела,

Дзявухна па нутру была.

   Вікенцій Равінскі надзяляе бога вятроў Эола рысамі панскага прыганятага, які  

... галень схапіўшы,

На паншчыну склікаць пачаў,

і ўсе ён ветры распушыўшы,

Бурліць ім мора наказаў.

   Уладным вяльможай паказаны Зеўс — вярхоўны бог, уладыка багоў і людзей, але паказаны сатырычна, здзекліва:

A Зеўс тады сядзеў у клеці —

Гарэлку з мёдам там сцябаў.

   Нептун малюецца як чыноўнік-хабарнік, якога лёгка падкупіць гарэлкай і грашыма:

Нептун на грошы меў ахвоту,

Гарэлку добра ён сцябаў,

Пачуў, што будзе за работу,

На ветраў строга закрычаў...

   І Дыдона паказана як заўзятая прыгонніца, якая не цырымоніцца са сваімі падданымі:

Ай вы, Духанскія цыганцы!

Курэй з-пaд клецця крадзіцё?!

Чаго сюды вас прыкруціла?

   У вобразах «траянцаў» увасоблены беларускі народ з яго нацыянальнымі рысамі: працавітасцю, жыццястойкасцю, таленавітасцю:  

Мы ўсяку паншчыну смякаем:

У бровара глядзець як знаем,

Загнеткі, сундукі рабщь,

На бочкі абручы набіць...

   Малююцца «траянцы» з улікам нацыянальнага побыту беларускіх сялян, апісваюцца іх звычаі, забавы, адзенне, стравы.  

   Як першая кніга Вергілія заканчваецца апісаннем вясёлага застолля, танцаў і гульняў у царыцы Дыдоны ў Карфагене, так і фінал беларускай «Энеіды...» аздабляецца нацыянальнымі абрадамі:  

І жарты розныя рабілі:

Казу святочную вадзілі,

З загнеткі лося забівалі,

Дугу у браму прадзявалі, —

Пустоты ўволеньку было!

   І бытавыя замалёўкі, і вобразы падказаны аўтару жыццём дарэформеннай Беларусі — калоніі царскай Расіі; яны падкрэсліваюць бесчалавечную сутнасць самой сістэмы прыгонніцтва і прадажнай бюракратыі.  

   Напісаная на Смаленшчыне, дзе бытуюць беларускія гаворкі, упершыню апублікаваная ў 1845 г. у рускім часопісе «Маяк», паэма і па сённяшні дзень здзіўляе самага патрабавальнага чытача і рэалізмам, і сінтэзам умоўнага і рэальнага ў ёй, і сатырычным эфектам, і сакавітай народнай мовай. І мы, як некалі сяляне, якім Вікенцій Равінскі чытаў сваю паэму, шчыра смяёмся і здзіўляемся, што «пан ведае так добра іх мову і жыццё». Паэма стала «прарывам» у новую беларускую літаратуру, праграмай для яе і адначасна адмаўленнем аджыўшых канонаў класіцызму.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!