Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Жыццёвы і творчы шлях Янкі Журбы

Кнопка отправить на печать

   Імя Янкі Журбы з'явілася ў газеце «Наша ніва» ў той час, калі з яе старонак ужо шырока гучалі галасы Янкі Купалы і Якуба Коласа. Першы верш паэта «На беразе Дзвіны» быў надрукаваны «Нашай нівай» у 1909 г., і гэтая публікацыя стала дэбютам маладога паэта. У 1906-1909 гг. Янка Журба вучыўся ў Глухаўскім настаўніцкім інстытуце на Украіне. Якраз у гэты перыяд і адбываецца светапогляднае пасталейце паэта, пра што ён згадвае ў аўтабіяграфіі: «Прысылка газет і ветлівае пісьмо рэдактара «Нашай нівы» абудзілі маю нацыянальную свядомасць». Янка Журба ўсёй душой далучаецца да літаратурнага і грамадскага жыцця Беларусі, піша шматлікія вершы, допісы ў «Нашу ніву», у якіх гаворыць пра неабходнасць глыбокага сацыяльна-духоўнага абуджэння народа, гартавання яго нацыянальнай самасвядомасці. Творчасць Янкі Журбы мацавала лірычны статус беларускай паэзіі, яна прасякнута грамадзянскім, патрыятычным пафасам. Звяраючы свой паэтычны крок са словам Янкі Купалы і Якуба Коласа, Янка Журба натхнёным радком імкнуўся спрыяць уздыму беларускага Адраджэння, якое, трэба сказаць, дало магутныя крылы ўсёй нашай літаратуры і культуры на пачатку XX ст.
   Янка Журба (Іван Якаўлевіч Івашын) прайшоў складанымі жыццёвымі і творчымі пуцявінамі. Лёс адпусціў яму доўгі век — памёр ён на 83-м годзе жыцця (1881-1964). Нарадзіўся будучы паэт увесну ў сялянскай сям'і. З маленства пачаў зарабляць сабе на хлеб: разам з бацькам у Чашніках і навакольных вёсках тынкаваў хаты, клаў падмуркі, рабіў печы. Смак працы дзеці Івашыных адчулі рана, бо ў сям'і было дванаццаць душ. Але асаблівая клопатная ноша, вядома, ляжала на плячах бацькоў. Рос Янук не толькі ў працы. Не міналі яго і дзіцячыя радасці, забавы, клікалі лес і рака, гожыя краявіды. Сама прырода выхоўвала ў душы хлопчыка паэтычную ўражлівасць. Як маляўніча-вабныя мясціны апісвае паэт той куточак, дзе ён нарадзіўся і рос: «Пасёлак акаймляецца ракой Улай і ўпадаючай у яе каля самага пасёлка рэчкай Цяпінкай. Берагі абедзвюх рэк густа зараслі дрэвамі і кустамі, якія вясной агалашаюцца дружнымі трэлямі салаўёў. Калі летам падыходзіш к пасёлку з боку м. Чашнікі, то здаецца, што ўвесь ён упрыгожан пышнай зелянінай». Менавіта такой некалі была радзіма паэта — вёска Купніна (зараз у межах г. Чашнікі) на Віцебшчыне. Моцна краналі сэрца Янука беларускія песні, якія часта спявала маці, і ён «запамінаў іх змест і матывы».
Заззяла на хлапечым шляху і зорка ведаў. Бацька знайшоў сродкі на тое, каб сын пайшоў у навуку спазнаць свет «мудрасці кніжнай». Ён скончыў Полацкую настаўніцкую семінарыю (1902), а ў хуткім часе і Глухаўскі настаўніцкі інстытут (1909) на Украіне. Вялікую частку свайго жыцця паэт аддаў народнай асвеце, школьнаму будаўніцтву і выхаванню дзяцей. Працаваў у пачатковых школах Віцебшчыны, настаўнічаў на Украіне, Беларусі, у Расіі. У 1921-1922 гг. ён — супрацоўнік навукова-педагагічнай камісіі Наркамасветы БССР, а пасля некалькі гадоў працаваў інспектарам акруговых аддзелаў народнай асветы. У 1927-1934 гг. выкладаў беларускую мову і літаратуру ў Чэрыкаўскай сямігодцы і Магілёўскім медыцынскім вучылішчы. Святло ведаў юнаму пакаленню Іван Якаўлевіч нёс праз многія гады сваёй працы. І ні хвіліны не наракаў на тое, што шмат часу адбіраюць школа і дзеці. Прынамсі, як не шкадуюць пра гэта і сённяшнія паэты, школьныя настаўнікі Мар'ян Дукса, Уладзімір Верамейчык, Таіса Мельчанка, Яўгенія Малдаўская і інш.
   Янка Журба па складзе таленту — паэт лірычны, таму яго творчую манеру вызначаюць сардэчная шчырасць, эмацыянальна-прачулы лад гаворкі. У сваім лірычным самавыяўленні ён пазбягае штучнай экстравагантнасці, мудрагелістасці, складанай сімволікі, не ўзводзіць у абсалют форму верша, да чаго імкнуліся, напрыклад, футурысты ці імажыністы, а, наадварот, аддае перавагу традыцыям рэалістычна-канкрэтнага жывапісання, народна-песенным інтанацыям, лірыцы грамадзянскага выказвання. Някідкасць, прастата строф лепшых вершаў Янкі Журбы, аднак, мае адзнакі сапраўднай мастацкасці: пранікнёны і спавядальнік лірызм, псіхалагічная напоўненасць і яркасць адлюстравання чалавечага перажывання, суб'ектыўнасць вобразнага малюнка. Сказанае тычыцца найперш інтымна-любоўнай і пейзажнай паэзіі паэта, такіх вершаў, як «Санет», «Адрадзілася прырода...», «Элегія», «Залацісты вечар дагарае...» і інш. Пейзажная лірыка ў яго творчай спадчыне складае вельмі запамінальныя і яркія старонкі. Паэт захапляецца роднай прыродай, яе з'явамі і хараством з вялікай замілаванасцю і любоўю: «П'ю я водар, п'ю я слодыч Сонца, спеваў кветак...» Ёсць у яго і сузіральныя прыродаапісанні, і пейзажныя малюнкі, сагрэтыя асабістым пачуццём, сапраўднасцю перажытага. У вершах-прыродаапісаннях нярэдка з'яўляюцца і сацыяльныя матывы, грамадзянскія інтанацыі: «Веру, родная краіна: Возьмеш верх над цемрай злою...» (верш «Адрадзілася прырода...»). У лепшых пейзажных творах «я» паэта знітавана «з прыродай... душой»: рэчка, лес, поле — звыклы і абжыты свет, дзе ў прыродна-вобразным багацці зрок і слых адухоўлена фіксуюць паэтычна-яркае, да болю роднае, зямное, прыгожае — тое, што вакол нас і складае неад'емную частку нашага духоўнага быцця. Свет прыроды Янка Журба вычувае як свет красы, гармоніі. Нельга не заўважыць тое, што ў паэзіі 20-х гадоў, калі не без уплыву рускай літаратуры ў беларускую паэзію ўладна ўваходзілі матывы пакарэння прыроды, з паэтавых вуснаў льюцца гімны беларускай прыродзе, радкі-песні пра хараство краявідаў. Лірычны герой яго паэзіі жыве ў цеснай, высокай эстэтычнай і духоўнай сувязі з прыродай роднага краю: водар кветак і пералівы-хвалі ракі, усход сонца і крык журавоў у небе выклікаюць у яго сэрцы «радасць-уцеху», элегічны роздум і іншыя глыбокія перажыванні. Вось эмацыянальна-светлы тон гучання верша «У жыце»:

 

Яснасць сонца, лёгкі пстрык,
У паветры звон;
Пах ад жыта, пах ад кветак,—
Дзіўна ўсё, як сон.


   У малюнках прыроды адбіваецца «ўнутраны пейзаж» паэта— стан яго душы, напрыклад, любоўныя згрызоты, інтымныя пачуцці: «А цяпер... адзін сюды хаджу я... Адгукніся, кветка, адгукніся!» (верш «Залацісты вечар дагарае...»).
Вершы пра каханне ў паэта агорнуты прачулай настраёвасцю, імпэтнымі эмоцыямі. Любоўны водгук сэрца поўніцца то ўзвышанай радасцю, то пакутным жалем расстання. Найчасцей каханне для паэта — хвалюючае сэрцабіцце, таемна-святочны росквіт душы і прыроды:

 

Сад у кветкі прыбран,
Як нявеста, стаіць,
А пад ім запаліліся зоры.
Між вішнёвых галін Мы з табою адны
Ў гэтым садзе — ў таемным прасторы.

(«Каханне»)


   Янка Журба — творца грамадзянскага кшталту. У творчасці «нашаніўскага часу» яскрава выявіўся нацыянальна-дэмакратычны пафас яго слова, сацыяльна-актыўны характар мыслення. Пра гэта могуць сведчыць і паэтавы публіцыстычныя допісы («Лісты з Украіны»). Ды і ў агульнай танальнасці тагачаснай паэзіі Янкі Журбы прыкметна вылучаецца сацыяльна-палітычны, адраджэнскі напал думкі паэта. Моцны эмацыянальны, заклікальны зарад маюць радкі верша «Вокліч», які быў напісаны ў 1912 г.:

 

Годзе ж, годзе сумаваць вам,
Годзе дарам слёзы ліць!
Ёсць за што ў жыцці змагацца,
Ёсць у ім што палюбіць.

   Пісаў Янка Журба не толькі «з вялікай журбою і з болем сардэчным», не пакідаў яго нацыянальны і сацыяльны аптымізм. Паэт імкнуўся зацепліць у сваіх радках Надзею, Веру ў народнае шчасце, лепшую долю беларуса, адраджэнне яго духу. «Я цвёрда, шчыра веру, Я веру ўсёй душой...» — на такой ноце пачынаецца верш «Да роднай краіны». Праўда, пераадоленне паэтам песімістычных настрояў, яго аптымістычны голас з пазіцый вульгарнага сацыялагізму расцэньваўся інакш. «Аптымізм Журбы,— адзначаецца ў «Литературной энциклопедии» 1930 г.,— навеяны, аднак, не рэвалюцыйнымі перспектывамі, не заклікам да барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне, а буржуазным пазітывізмам, «асветніцкім мірным» імкненнем аўтара да распаўсюджвання ведаў у народзе, прывучэнню яго да культурных форм працы». З самых першых твораў Янка Журба думае-гаворыць пра радасць, прыгажосць і боль чалавечага быцця на роднай зямлі. Яму хочацца ўбачыць беларускі край, свой народ сацыяльна і духоўна разняволеным, ён прадчувае з'яўленне «промняў світання-збавення», кліча новы светлы дзень: «...Хай згіне тут цемра, хай сонца прагляне Ў закінутым нашым краю». Ліра Янкі Журбы ў такім адраджэнскім, патрыятычным гучанні набірае духоўна-творчай моцы ад нацыянальна-дэмакратычнай паэзіі пачатку XX стагоддзя, найперш паэзіі Янкі Купалы, Якуба Коласа, Максіма Багдановіча, Цёткі, Алеся Гаруна. Часам паэт збіваўся на паўторы, выкарыстоўваў рамантычныя вобразы-рэмінісцэнцыі з Купалы, пра што слушна заўважае літаратуразнаўца М. Мішчанчук, аналізуючы зборнік «Заранкі» (1924) і, у прыватнасці, разглядаючы вершы ўжо паслякастрычніцкага часу: «І хай гэтае паўтарэнне грунтавалася на рэальнай гістарычнай аснове, а не на інтуітыўным прадчуванні будучых перамен, усё ж такі гэта было паўтарэнне, перапеў чужога... І ў Купалы, і ў Коласа, і ў Багдановіча: было пра зіму, якая скавала думкі і мары народа, знявечыла край; было і пра цьму напісана-перапісана». Нягледзячы на другаснасць зместу, мастацкую недасканаласць асобных вершаў паэта, трэба прызнаць, што творчасць Янкі Журбы ў кантэксце літаратуры пачатку XX стагоддзя адыграла станоўчую ролю і мае несумненную эстэтычна-духоўную вартасць.
   У сваёй паэзіі 20-х гг. паэт вітае вясну новага жыцця, сонца свабоды і волі, «чырвоны золак» над родным краем. Вершы гэтай пары пранізвае прыўзнята-патэтычная танальнасць, высокі эмацыянальны напал слова: «І новым днём нясіся, гімн — Стаў вольны чалавек!..» («Першага мая»); «Працаўнік-беларус! Прад табой вольны шлях; Сабяры ж ты ўсю моц — І будуй новы гмах!» («Гімн працы») і інш. Многія вершы Янкі Журбы 20-х гг. нагадваюць вершы-агіткі, вершы-лозунгі, палымяныя публіцыстычныя прамовы і заклікі, яны ў тэматычным і вобразна-выяўленчым плане перагукваюцца з паэзіяй Алеся Дудара, А. Александровіча і іншых паэтаў, у творах якіх таксама хапае адцягнена-рытарычнай лексікі, агульных вобразаў-штампаў і святочнай урачыстай апісальнасці. У 30-я і наступныя гады творчасці Янка Журба працягвае апяваць савецкую рэчаіснасць, новую Беларусь, складае гімн працы і чалавеку сацыялістычнай явы. Услаўляе паэт рэвалюцыю і камуністычную партыю, Леніна і Сталіна, заможнае калгаснае жыццё, захапляецца мужнасцю герояў Арктыкі і Антарктыды... Паэзія Янкі Журбы становіцца тэматычна поліфанічнай: паэт спяшае аператыўна і актыўна адгукацца на падзеі і факты савецкай рэчаіснасці, не шкадуе прамоўніцкага імпэту. Выбіраючы сённяшні аб'ектыўны і крытычны ракурс погляду на паэзію Я. Журбы, добра бачна, як праз яго вершы праступае сутнасць і аблічча часу, жыцця грамадства ва ўсіх яго складанасцях і супярэчнасцях. Зразумела, паэт сплачваў даніну часу, ступаў на шлях кан'юнктуры, ідэалізацыі рэчаіснасці і жыцця, да чаго вымушала ўсёмагутная палітычная і ідэалагічная машына. Але гарэла ў яго сэрцы і святая вера: у справу Леніна, у партыю камуністаў, у камунізм. І ў той жа час нельга не сказаць, што ў многіх вершах савецкага часу чуюцца трыбунныя ідэалагічныя дэкларацыі, аголеная рыторыка, сухая публіцыстыка. Янка Журба, як і шматлікія пісьменнікі, што апынуліся пад ідэалагічным, маральным прэсам, прамаўлялі словы, пісалі творы, сугучныя сацыяльна-грамадскай атмасферы таго часу.
   Уяўленне пра Я. Журбу як пісьменніка не будзе поўным, калі не згадаць, што ён напісаў нямала вершаў для дзяцей. Маленькаму і юнаму чытачу ён прысвяціў старонкі зборніка «Заранкі», адрасаваў кнігі «Ластаўкі», «Сонечная раніца» і «Светлыя дні». І пасля смерці Янкі Журбы яго творы для дзяцей выходзілі асобнымі кніжкамі, уключаліся ў хрэстаматыі, дзіцячыя паэтычныя зборнікі. Шматлікія вершы («Шпак», «Летам», «Вавёрка», «У школу», «Дзед Мароз», «Зімой» і інш.) вызначаюць яркае майстэрства паэта-педагога. Ён тонка ўлічвае ўзрост і псіхалогію сваіх чытачоў, гутарыць з імі шчыра, дасціпна, ненавязліва-проста і эмацыянальна. Удала перапрацоўвае паэт народныя казачныя і песенныя матывы («Бабулька і козлік», «Коцік»).
   Выступаў Янка Журба як празаік і публіцыст. Зрэшты, яго першыя апавяданні «З нядаўняга мінулага» і «Горкая доля» былі напісаны на рускай мове. Першыя вершы ён таксама склаў па-руску яшчэ ў 1902 г. Апавяданні «Перад святам» (1911) і «Прыгонная душа» (1912) напоўнены перажываннямі за чалавека-пакутніка, чалавека-працаўніка. Гэтыя творы не раўнацэнныя ў мастацкіх адносінах. У апавяданні «Перад святам» праз дыялогі герояў і пейзажныя штрыхі аўтар раскрывае перад намі псіхалагічны стан бацькі мнагадзетнай сям'і, чалавека, які спадзяецца на шчырае хрысціянскае спачуванне і міласэрнасць. «Прыгонная душа» — твор апісальны, не прэтэндуе ён, як папярэдняе апавяданне, на псіхалагічную заглыбленасць пісьма. Твор цікавы нам як не прыдуманы малюнак бяспраўнага фізічнага і духоўнага жыцця селяніна-беларуса ў дні прыгону.
   Значны рэзананс у свой час мелі «Лісты з Украіны». Да іх непасрэдна прымыкае і ліст да рэдакцыі «Нашай нівы» «Беларуская нацыянальная хеўра», які папярэднічаў усім публіцыстычным допісам Янкі Журбы з Украіны. У сваіх артыкулах ён гаворыць пра духоўна-гістарычную еднасць беларускага і ўкраінскага народаў, асвятляе літаратурныя і культурныя ўзаемасувязі двух народаў. Распавядаючы пра духоўны вопыт і набыткі братняга народа, ён уздымае праблемы пабудовы сваёй нацыянальнай школы, заклікае да актыўнасці ў справе беларускага Адраджэння. Ён выразна ўсведамляе і бачыць шляхі нацыянальна-духоўнага прагрэсу: «Каб нашы беларусы сталі моцнай нацыяй, каб яны здолелі заваяваць сабе агульналюдскія правы, патрэбна два варункі: перш-наперш трэба як найбольш свету даць беларусам... а яшчэ — падняць нацыянальную свядомасць беларусаў».
   Янку Журбе належыць і шэраг этнаграфічных нарысаў, якія на працягу 1903-1906 гг. ён апублікаваў у газетах «Витебские губернские ведомости» і «Витебский голос». Па сённяшні дзень гэтыя творы, на жаль, не адшуканыя. Яго апісанні абрадавых святаў, духоўнай культуры і быту беларусаў можна суаднесці з добра вядомай працай А. Я. Багдановіча «Перажыткі старажытнага светасузірання ў беларусаў» (1895). Праца Я. Журбы-этнографа атрымала навуковае прызнанне, высока яе ацэньваў, напрыклад, краязнаўца М. Каспяровіч: «Быт насялення Віцебшчыны вывучалі шмат якія этнографы. Але самы аб'ектыўны і навуковы падыход да свае справы паказаў першы беларускі этнограф Віцебшчыны — Іван Івашын, вядомы беларускі паэт» (Наш край. 1929. № 4).
   Увогуле, Я. Журбе прыходзілася чуць пра сваю творчую працу самыя розныя водгукі. Першы яго верш ухваліў Я. Купала, як пра адоранага паэта згадваў пра яго М. Багдановіч у сваіх артыкулах «За тры гады» і «Белорусское возрождение». Але давялося яму сустрэць разносную і знішчальную крытыку, як, напрыклад, у рэцэнзіі на зборнік «Заранкі», падпісаную псеўданімам «Улідзе» (псеўданім У. Дзяржынскага). Янка Журба, як згадваюць тыя, хто ведаў паэта, быў чалавек вельмі ранімы, балесна перажываў крыўды, але ніколі не наракаў і не скардзіўся на свой лёс. Не любіў ён асабліва што распавядаць пра сябе, пра ўласную творчасць. Стараўся мужна пераносіць фізічную немач: яшчэў 1944 г. ён страціў зрок. Не меў Я. Журба і сям'і, доўгі час яго даглядалі апекуны. На старасці ён правёў нямала дзён у журбе і самоце. «Я сустракаю святочныя дні нявесела. Прычына гэтаму — мае захворванні, ад якіх я лячуся ў Полацкай бальніцы сёмы месяц, і не ведаю, калі перайду на кватэру»,— пісаў Я. Журба ў лісце да Івана Шамякіна вясной 1963 г. Жыць паэту дапамагала думка пра родную літаратуру, творчая незгасальнасць духу, вера ў людзей. Дзеля духоўнага адраджэння нацыі, светлай явы Беларусі жыў і тварыў паэт Янка Журба.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!