Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

 

 Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Янка Брыль - Ты жывеш

Кнопка отправить на печать

Увага!!! Поўны змест

   ...За вагонным акном залаціліся ў ранішнім чэрвеньскім сонцы тонкія, рэдкія сосны. Яны не стаялі на месцы, а беглі назад, туды, адкуль я вяртаўся, – беглі і яны, і іх доўгія цені.
   Нашча мне добра спявалася – ціха, журботна. Штосьці блізкае да тых соснаў, да ранняга сонца, да найраднейшага вобраза на парозе старое хаты. Штосьці блізкае да малітвы ўсёй гэтай мудрай, неразгаданай прыгажосці.
   Нашы мамы маліліся нашча.
   Трыццаць гадоў – гэта была яшчэ маладосць. Яшчэ жыла мая маці, было каму назваць мяне сынам, ува мне яшчэ заставалася штосьці ад пачатку жыцця, я яшчэ не зусім адшурхнуўся ад берага – назаўсёды.
   I я не ведаў, што гэта была яе апошняя раніца.
   Потым мне расказалі, што і ў той дзень яна звычайна ўстала на свой пост, нямоглая бабуля, расчыніла ў цёрле і пачала пячы аладачкі для дзвюх голых распусніц, трохгадовых унучак-блізнят. I раптам ёй зрабілася зусім дрэнна.
   Дрэнна бывала ёй апошнім часам даволі часта, а ўсё ж немач яшчэ адпускала, а тут – зусім. Яна прылегла і ўжо не ўстала больш, пачала паміраць.
   Яна была – як быццам – даўно ўжо гатова да гэтага. Даўно была пашыта апошняя вопратка, і ў малітвах старая не раз ужо ціхім ды шчырым шэптам сведчыла сваю гатоўнасць да боскае волі. А ўсё ж я не так сабе застрахаваўся словамі «як быццам».
   Тры месяцы перад гэтым, калі яна жыла ў мяне, у горадзе, маці была ўжо на краечку. Стары прафесар, свяціла медыцыны, якому я даверыў яе самым шчырым, гранічным давер’ем, паглядзеў на хворую бабу, мацнуў за кончык вострага носа, махнуў рукой і адышоўся да іншага ложка. Я не дарую яму... не дараваў і дагэтуль, за васемнаццаць год, гэтага ўзмаху вялай рукі перад тварам найдаражэйшага мне чалавека. Няхай сабе нават і проста чалавека, які вельмі хоча жыць.
   Яна хацела жыць. Яна глядзела на яго, прафесара, амаль зусім дзіцячымі вачыма, а потым, калі ён махнуў перад носам, ціха, ужо не думаючы пра мяне, пра абавязак маці – быць заўсёды на вышыні, – заплакала. Слёзы самі, відаць, пакаціліся з вачэй па маршчынах.
   Мне расказалі, што, паміраючы, яна хацела аднаго... Я не магу ні думаць, ні пісаць пра гэта спакойна. I мне не брыдка за слёзы ні перад тымі, хто будзе гэта чытаць, ні перад самім сабою, ужо таксама немаладым. Яна хацела, каб толькі паспеў прыехаць я, яе найменшае, дзесятае дзіця. Гаварыла пра гэта, усё правярала, ці паслалі ж хаця тэлеграму, а потым, калі адняло мову, толькі глядзела, і ёй паўтаралі, пазнаючы па вачах, што я прыеду, што хутка вось буду.
   У горадзе, куды я прыехаў з сонечнага сасонніку, мне далі тэлеграму.
   Горка хітрую, як і тая, якую я, тры месяцы перад гэтым, даваў з горада ў вёску: «Маме няможацца, прыязджай».
   На тую маю тэлеграму яны, браты і сёстры, з’явіліся да мяне, як салдаты па баявой трывозе. Зайшлі ў бальнічную палату, не ведаючы – ні малодшыя, ні старыя, – з чаго тут і як тут пачаць...
   А яна нечакана ўсміхнулася і сказала:
   – Рана, дзеткі, сабраліся.
   I я цяпер учапіўся за гэта.
   З надзеяй ляцеў у санітарным «кукурузніку», упершыню ў жыцці над палямі, лясамі ды рэкамі блізкіх, знаёмых мясцін, палахліва падскакваў на паветраных ямах, нават падумаў з хлапечай усмешкай, седзячы пад шкляным каўпаком, што вось лячу – як на сабаку верхам.
   З надзеяй ішоў – спачатку па зялёным пералогу часовага аэрадрома каля нашага райцэнтра, потым – узбочынай гасцінца.
   I толькі за два кіламетры ад свае вёскі – паверыў...
   Наш могільнік прычапіўся на схіле тары, па другім, паўночным схіле якое спускалася ў даліну вёска.
   З могілак у вёску ішло некалькі чалавек – невялікія сілуэты на зялёнай пукатасці гары. Зрабіўшы тую работу, што адабрала ў мяне – хоць я рыдлёвак здалёк не заўважыў – ужо апошнюю надзею.
   ...Яна вельмі любіла чай. Клала ў яго адну-дзве лыжачкі вішнёвага варэння або падлівала трошкі кагору, «царкоўнага віна». Я ўжо мог зарабіць і на гэта. Аднак не хацела доўга заседжвацца ў маім «скварэшніку», – у цеснай кватэры на пятым паверсе, – асабліва вясною, калі недзе дома, у вёсцы, зазелянеліся грады.
   Вельмі ёй не хацелася памерці зімою. Часта – сама вясёлы, толькі з выгляду суровы чалавек – гаварыла пра мёрзлыя груды, што грукацяць па веку труны. Гаварыла і, жартам – не жартам, уздрыгвала.
   Жаданне гэтае збылося: лета толькі што пачыналася, сама што ўсё цвіло.
   Усё жыццё яна, як нейкая падзвіжніца, многа і цяжка працавала. Збіралі з мужам для дзяцей, куплялі зямлю. Усё было строга і ясна падпарадкавана адной вялікай мэце. I з мужам, і пасля, як аўдавела. А потым у свеце пачалася такая ламаніна, што мэта яе перастала быць вялікай. Сыны пайшлі ў партызанскі лес, яна – з імі, усё пакінуўшы ворагу на разрыў. Толькі і засталося дабра, што самі яны, яе хлопцы, нявесткі ды ўнукі, ды тое з набытку, што пад табою, на возе, дзе яна сядзела з унукамі, едучы ў цёмную ды сцюдзёную невядомасць, вельмі мала прыстасаваную для хворай старасці і маленства. Ды яна ўжо ва ўсім згаджалася з сынамі, – трохі ад разумення, што цяпер да чаго, а трохі ад стомы.
   Потым, калі закончылася ліхалецце, было ў старой не толькі тое жаданне – памерці ўлетку, але і яшчэ адно. I было яно, гэтае жаданне, такое шчырае ды цвёрдае, што яна не пабаялася б, відаць, выказаць яго самаму старшаму з усіх старшых у нашым пасляваенным жыцці. Калі ўжо трэба, як кажуць сыны, каб рухнула ўся работа яе жыцця, каб набытае горкім потам поле пайшло ў калгас – няхай ідзе, няхай будзе тое, што павінна быць, але... Але – «дай, божа, каб я памерла трохі раней».
   I гэтае яе жаданне таксама збылося: калгас у нашай вёсцы пачаўся праз год.
   Ніколі – ні ў думках, ні словам, перад другімі – я не апраўдваў яе і не судзіў. I не таму, што яна – мая маці.
   Для аднаго жыцця нагрузкі ў яе было аж залішне, а да такога рашэння – «няхай будзе тое, што павінна быць« – таксама трэба падняцца.
   На долю яе прыйшлося чатыры вайны, тры рэвалюцыі, пяць перамен улады, семдзесят шэсць год прасніцы, сярпа і цэпа, трохі песняў ды смеху, куды больш думак, чакання і слёз. Абедзве дачкі аўдавелі амаль услед за ёю. З пяці сыноў, што выжылі да сталага ўзросту, усе пяць былі, кожны ў свой час, салдатамі, чатыры ваявалі ў трох войнах, двух былі ў варожым палоне, двух – праз памылку – сядзелі ў роднай турме, трэці, за праўду, у панскай, аднаго, найстарэйшага, з’еў трыццаць сёмы год...
   Я ведаю – гэта яшчэ далёка не найгорш. Я мог бы расказаць і, можа, раскажу пра пакуты іншых, знаёмых мне маці, – непараўнана большыя, чым выпалі на долю маёй.
   Аднак жа хто такі мудры вымераў, хто бярэцца акрэсліць усю глыбіню мацярынскіх пакут наогул, і нават тых, што зведала за век мая?..
   У сівай драўлянай капліцы, дзе на другім стагоддзі свайго самотнага вісення да нудоты пастарэлі цёмна-бяздарныя іконы, пад сцішнавата-ўзнёслую песню пра вечны спакой найбольш плакалі два чалавекі.
   Адзін – малодшы брат мае мамы – старэнькі калека-кравец, «залатая іголачка», як казалі суседзі, і залатое сэрца, поўнае народнай мудрасці, свежасці, аптымізму, якімі ад яго не раз жывіўся і я. Яна, старэйшая на дзесяць год сястра, вывела яго, рана асірацелага, у людзі, дала яму ў рукі тую іголачку, калі ажаніўся – часта хадзіла мірыць са сварлівай жонкай, і нават старога яго лічыла нібы малым, якога кожны можа пакрыўдзіць.
   Адвярнуўшыся ад людзей у куток, дзе стаяла зацягнутая павуціннем старая пратэса, малы мой дзядзька, з вялікай, пад сівым «вожыкам» галавою, ціха, на ўсю душу – як ён умеў і смяяцца – заходзіўся плачам.
   Я быў куды больш самастойны, і ўжо даўно, гадоў з пятнаццаці, калі перастаў яе слухаць у самым, як мне здавалася, галоўным для чалавека. Мне было вельмі шкада, што я ўжо не змагу, і іменна цяпер, калі магу, акружыць яе старасць належнай апекай, зрабіць для маці тое, чаго не паспеў, не паспелі мы усе...
   ...Трыццаць гадоў – гэта была яшчэ маладосць. Наша жанатая пасляваенная маладосць.
   Вясковаму хлопцу, які нядаўна, ужо не часткова, урыўкамі, спадцішка, а поўнасцю і адкрыта стаў пісьменнікам, няцяжка, нават прыемна было, па жартаўліваму загаду жонкі, устаць з-за рабочага стала, узяць мяшок і пайсці разам з ёю на рынак. У якасці проста насільшчыка. Бо ўжо ёсць бочка, трэба засаліць гуркі.
   Гэта было, здаецца, у той жа год, калі памерла мая маці.
   Гэта іменна там, у ранішняй мітусні Камароўскага рынку, я яшчэ раз адчуў «несказанную» сілу і веліч паэзіі.
   Сляпы, пажылы інвалід. У заношанай пілотцы, што ніколі, відаць, не служыла яму дзеля форсу, а толькі скупа прыкрывала галаву. У вельмі бывалым і шэра-шурпатым, як няшчодрая ралля, шынялі, сцягнутым, без усякага маладзецтва, вузкай брызентавай папругай. У абмотках і зношаных грукачах-чаравіках. Ён спяваў, трымаючы каля боку далонь з манеткамі белай і жоўтай дробязі, а невідушчыя вочы яго гаварылі пра процьму салдацкага гора, якім нікога не здзівіш. Песня яго – і хрыплаватым, з гора пявучым голасам, і поўнай журботы душой – гаварыла пра найпрасцейшую, найвялікшую радасць жыцця, пра скарб, які не падлягае ніякім пераацэнкам. I для песні гэтай, для ацэнкі гэтага скарбу яму, сляпому, былі дадзены іменна тыя патрэбныя, неабходныя словы, якіх вельмі многія людзі шукаюць і вельмі часта не могуць знайсці.

Пишут мне, что ты, тая тревогу,
загрустила шибко обо мне...


   Шэры, чыста вымыты мяшок. Прышчатыя, весела-зялёныя гуркі. Шумны, шматфарбны, заклапочаны натоўп. Вялае, добрае сонца жнівеньскай раніцы. Без звароту мінулая маладосць... I песня! – словы, што так шчасліва знойдзены адным на мільёны, што так непераймальна проста і ўзнёсла, так па-зямному, па-чалавечы, па-сыноўняму тужаць:

 

...и выходишь часто на дорогу
в старомодном ветхом шушуне.


   Вось ужо хутка будзе дзевятнаццаць год, амаль што цэлае жыццё з той раніцы, калі я, заварожаны, стаяў перад аслепленым вайною чалавекам. На даўжыню ўсёй песні заварожаны, на паўзу пасля яе, зноў на пачатак, на палавіну... Не! – на ўсё жыццё.
   I не таму толькі, што мой уласны боль быў яшчэ вельмі свежы.
   I недакладна, няправільна гэта, – што я тады, іменна ў тую раніцу адчуў усю сілу і веліч гэтай простай песні. Калі? Ды як? – якія нудныя і непатрэбныя пытанні!.. Высокае, прыгожае – яно заўсёды з намі.
   За гэты час я неаднойчы схіляўся над рукамі маці маіх сяброў, пазнаў іх многа – і розных, і вельмі, як адна, падобных на маю.
   Перад парогам белай мазанкі, што прымасцілася на бурым стэпавым узгорку, над ціхай рэчкай, аслоненай высокім трыснягом, мяне, як роднага, вітала старая, нямоглая маці-ўкраінка. Спатканне з ёю было, амаль чвэртку стагоддзя перад гэтым, падрыхтавана маёй дружбай з яе сынам. Больш! У той суровы ваенны час, калі яна знемагла ў няведанні пра свайго Тышу, жыла толькі надзеяй, што лёс паспагадае ёй больш, чым іншым гарапашніцам, – тады яе сына, параненага ў партызанскім баі, лячыла, даглядала другая маці – мая.
   За акіянам, за незлічонай армадай белых аблокаў, над якімі я ляцеў на Захад, у зялёным канадскім гарадку, за сталом у багатай, культурнай сям’і, я сядзеў побач са старэнькай лэдзі, важнай гаспадыняй дома. Сын яе, што прывёў мяне ў гэты дом, таленавіта ставіў спектаклі ў экзатычным шэкспіраўскім тэатры, дзе выступалі лепшыя акцёры з трох кантынентаў. Мы з ім абодва былі салдатамі, з двух бакоў пачыналі вайну з тым самым фашызмам. Ён быў таксама ў нямецкім палоне, дзе сустракаўся з нашымі. Ён прасіў нас, савецкіх гасцей, спяваць у яго доме нашы песні. А маці – цераз перакладчыка – сказала мне, што ёсць у яе яшчэ адзін сын, што ён цяпер якраз у Савецкім Саюзе. Яму, ён піша, добра там. Яна вельмі хоча, каб і мне, сыну другое маці, было добра тут, у іх доме. I мне, і ўсім іншым, каго запрасіў яе сын, і ўсім наогул сынам – каб усім было добра. Яна не была такой простай і грубавата ды сардэчна непасрэднай, як маці майго данскога друга, а ўсё ж усміхалася мне мацярынскай усмешкай і міжволі, відаць, з бяды, па старасці парушаючы высокі, чапурысты этыкет, трэсла маршчыністай, белавалосай галавой. I хоць я адчуваў сябе ў іхняй раскошы трохі скавана, хоць прыкра было, што свае пачуцці я вымушаны быў перадаць цераз рассеяна-стомленага грамацея, – мне было добра. А ўспамінаецца гэта – яшчэ лепш.
   Так, гэта – праўда, і назаўсёды, і радасна, праўда, што «ты жива ещё, моя старушка», – я цябе часта і весела бачу, часта сумую па табе сумам маіх блізкіх і далёкіх сяброў, часта вяртаюся да слоў, да няхітрай мелодыі, упершыню пачутай калісьці на рынку, да гераіні той песні – ціхай разанскай матулі, да светлага, несмяротнага вобраза, што нарадзіўся ў душы бесшабашнага рускага хлопца – паэта, блізкага ўсім.
   ...Нядаўна ў адным польскім журнальчыку, папулярным і ў нас, я ўбачыў, нібы ясную прасветліну ў дробненькай моднай мітусні, некалькі шчырых слоў пра яго, таго рускага хлопца. Гэта быў рэпартаж пра сям’ю Ясеніных. Партрэт прыгажуна і ўдалы загаловак – проста «Siergiej» і радкі тае самае песні:

Żyjesz jeszczc, biedna stara matko?
I ja żyję
Pozdrowienia ślę...


   Мне зноў захацелася плакаць ад шчасця і суму, мне зноў захацелася жыць.
   Я ўдзячны той мілай польцы, што памагла мне злавіць маю думку, падштурхнула сказаць нарэшце слова, якое доўга нашу.
   Слова пра тое, што многае ў нашым жыцці пераходзіць, многае мінаецца, а сапраўднасць пачуццяў, сапраўднасць паэзіі – застаюцца.

1966

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!