Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Проза Алаізы Пашкевіч (Цёткі)

Кнопка отправить на печать

   Цётка была не толькі таленавітай паэткай. Яна не меней таленавіты празаік, што асабліва яскрава выявілася ў апошні перыяд яе творчасці. Калі б не ранняя смерць, Цётка несумненна б стала выдатным майстрам беларускай прозы. Пра тое сведчаць яе глыбокія псіхалагічныя апавяданні, а таксама публіцыстычныя творы, нарысы, нататкі з падарожжаў, напісаныя ў апошнія гады жыцця.
   Цётка звярнулася да прозы яшчэ ў час рэвалюцыі. Першым яе празаічным творам, надрукаваным у 1906 г., быў сацыяльна-псіхалагічны, з выразна сімвалічным зместам эцюд «Прысяга над крывавымі разорамі» – нібы невялічкая замалёўка з жыцця беднага, змучанага цяжкай працай і нястачай чалавека, селяніна Мацея. Але ў гэту сціслую форму Цётка ўкладвае вельмі значны і глыбокі змест. Яна нямногімі словамі гаворыць пра многае, выяўляе настроі, думкі і імкненні бяднейшага сялянства. З майстэрствам, уласцівым сапраўднаму мастаку-псіхолагу, Цётка падрыхтоўвае чытача да ўспрымання асноўнага сэнсу, ідэі апавядання.
   У творы вельмі лаканічны ўступ: «Быў цёплы асенні дзень. Нівы ціха адпачывалі пасля летняй працы. Цёмны лес шаптаўся ў глыбокай задуме. Буслы тужліва ляцелі ў вырай».
   Пасля такога пейзажнага малюнка, ад якога павявае сумам, Цётка знаёміць чытача з героем апавядання: «Маркотны і згорблены пад цяжкаю хмараю невясёлых дум, ледзьве-ледзьве поўз стары Мацей у поле». Хворы, змардаваны Мацей мусіць працаваць, бо болей няма каму. «Праўда, у Маце я было трое сыноў: аднаго ўзялі ў маскалі, другі паехаў да Пецярбурга шукаць хлеба, трэці пайшоў за парабка да двара, а бедны Мацей з жонкаю і дзвюма малодшымі дзяўчатамі астаўся ў хаце на сваёй гаспадарцы.
   Бедната, адзіноцтва, сілы ўжо не тыя, – а рабі і рабі, працуй без канца... Мардасовічу – за лён, Бізуноўскаму – за пашу, а там і за бульбу плужы і плужы штодзень на адработках, так што сваё хоць і вузка, але і то лында, і то няхват часу ў пару засеяць».
   У гэтых словах чуецца скарга ўсяго бяднейшага сялянства, якое пакутавала ад малазямелля, даўгоў, ішло на заробкі ў вялікія гарады, наймалася за парабкаў у панскія двары. Сяляне жылі адзінай думкай: як выбавіцца з такога пекла. Гэта думка не дае спакою і Мацею. Змораны, хворы Мацей падае на раллю. Яму трызніцца, што «сабралася моц народу на яго ніве: былі там і маладыя, і стары я, і мужчыны, і кабеты, і дзеці – у розных апратках, і ўсе крычалі: «Вузка! Цесна! Мала!» Крычалі, вядома, беднякі. I пыталіся: «А скуль узяць?» I самі адказвалі: «Глядзіце, во прасторы! Во нівы, палі! Усё гэта наша!..»
   Але былі ў натоўпе і такія, як сусед Мацея Астап (відаць, з багацейшых), якія запалохвалі: «Лжэце! Няпраўда! Не дадуць: то казённае, дворнае, – ні я, ні вы не маем права. Не дадуць, паб’юць!»
   I ў гэты момант «з цьмы народу выходзяць яго тры сыны: парабак дворны, салдат і работнік пецярбургскі і становяцца на калені і прысягаюць громка, ясна, паволі:
   – Мы дамо! Мы – сіла! Мы – права!..»
   Вось адказ, які дае аўтар на пытанне, што хвалявала народ.
   Характэрная і апошняя дэталь, якой заканчваецца апавяданне: «разоры стаяць, поўны крыві, а над імі вісяць тры скрыжаваныя далоні... І раздаецца ціха ясны голас: «Мы – сіла! Мы – права!..» Гэта азначае, што за зямлю і за волю прыйдзецца змагацца, права на лепшае жыццё трэба здабыць у суровай, крывавай барацьбе.
   Прачытаўшы апавяданне, няцяжка зразумець: карціна, намаляваная ў ім, мае сімвалічнае значэнне, асабліва ўсё тое, што сніцца-трызніцца Мацею. У іншасказальнай форме Цётка паказвае сілы, якія могуць прынесці вызваленне. Тры скрыжаваныя далоні (парабка, рабочага і салдата) сімвалізуюць цеснае адзінства ўсіх пакрыўджаных у рашучым імкненні здабыць волю, вырваць яе з рук ненавіснага самаўладства, устанавіць сацыяльную справядлівасць на роднай зямлі.
   Не менш змястоўныя і глыбокія празаічныя творы Цёткі, напісаныя пасля падзей 1905-1907 гг. Пісьменніца цяжка перажывала паражэнне рэвалюцыі. Але і ва ўмовах рэакцыі яна працягвала верыць у тое, што народ не сказаў яшчэ свайго апошняга слова, што ён здабудзе сабе волю і права на лепшае жыццё. Гэтай верай прасякнуты яе вершы, напісаныя ў той час, а таксама апавяданні «Навагодні ліст», «Зялёнка».
   У апавяданні «Навагодні ліст» у форме пісьма бацькоў-сялян да свайго сына, што служыў у салдатах, Цётка малюе змрочную карціну цяжкага становішча ў вёсцы, дзе пануе голад, чыняцца расправы над людзьмі. Але заканчвае апавяданне мнагазначнай фразай «Народ не ўспакоіўся».
   У апавяданні «Зялёнка» – пра беларускую дзяўчыну, якая вучыцца ў Пецярбургу, пакутуе ад нястачы, хваробы і, нарэшце, памірае, – аўтар і яго героі таксама жывуць успамінамі пра рэвалюцыю.
   Некалькі іншы характар маюць апавяданні «Асеннія лісты», «Лішняя», «Міхаська». Гэта таксама творы трагічнага гучання.
   Іх героі – людзі, з якімі жыццё абыходзіцца вельмі жорстка, бязлітасна. Заканчвае самагубствам кінутая каханым дзяўчына ў апавяданні «Лішняя». Нібы пажоўклыя лісты, якім ужо нічога не засталося, як апасці і знікнуць назаўсёды, выглядаюць у апавяданні «Асеннія лісты» Сцяпан і Сымон, што праз увесь свой век гаравалі. Згусткам бясконцых пакут паказана кароткае жыццё хлопчыка-сіраты Міхаські ў аднайменным апавяданні, якое гучыць як рэквіем, як жалобная песня па ўсіх скрыўджаных лёсам беларускіх дзецях, што гінуць у нядолі.
   У Цёткі цікавыя і іншыя апавяданні, у прыватнасці тыя, што былі напісаны для дзіцячага чытання і ўключаны ў кніжку «Першае чытанне для дзетак-беларусаў» («Журавель і Чапля», «Сварба», «З прыску ды ў агонь» і інш.).
   Асаблівасцю апавяданняў Цёткі з’яўляецца глыбокі псіхалагізм, уменне аўтара зазірнуць у душу чалавека, раскрыць яго думкі і перажыванні.
   Заслугоўвае ўвагі публіцыстычная спадчына Цёткі – нарысы, артыкулы. У іх пісьменніца дзеліцца думкамі аб сваім народзе, яго культуры, аб жыцці іншых краін, якія наведала ў розныя часы.
   У нататках «З дарогі» здзіўляе яе праніклівая назіральнасць, увага да драбніц жыцця людзей іншых краін (Нямеччыны). Трапіўшы ў мастацкі музей у Дрэздэне, Цётка з захапленнем разглядае сусветна вядомыя творы выдатных мастакоў Еўропы. І ў яе пра кожнага з іх ёсць свая думка, сваё меркаванне, у якім праглядваецца адчуванне, што гэта сустрэўся «свой са сваімі», чалавек з высокаэстэтычным успрыманнем мастацтва, асабліва такога, якое прадстаўлена шэдэўрамі Тыцыяна, Рафаэля, Мікеланджэла, Леанарда да Вінчы...
   А якая душэўная драма хворага чалавека, што прадчувае блізкую смерць, чуецца ў яе словах, звернутых да маці ў гэтых лістах: «Думкі сілай ціснуцца да галавы: «Жыць, жыць!», «Памрэш», – нейкі жалосна слабы голас адказвае з хворых грудзей...»
   А ў іншым месцы нешта адваротнае – упартая надзея на лепшае: «Мамачка, я яшчэ табе цэлы свет заваюю, усе з яго скарбы кіну табе пад ногі...»
   Пабываўшы ў Італіі, Германіі, Фінляндыі, Швецыі, пабачыўшы шмат цікавага ў жыцці іншых народаў і краін, Цётка як самае моцнае ўражанне ад сваіх падарожжаў адзначае яшчэ болей абвостраную любоў да роднага краю: «Мамачка, хачу нешта табе сказаць, але не паверыш ты адразу... Мамачка, нідзе так не пекна, як у нас».
   У артыкулах «Аб душы маладзёжы», «Да вясковак моладзі беларускай», «Папараць-кветка», «Як нам вучыцца» Цётка звяртаецца да моладзі з заклікам шанаваць і развіваць народную культуру, роднае слова. Асабліва натхнёна і пранікнёна гучыць яе артыкул «Шануйце роднае слова!», у якім выказана глыбокая заклапочанасць пісьменніцы лёсам роднай культуры, асновай якой з'яўляецца нацыянальная мова.
   Цікавыя артыкулы Цёткі аб беларускай прыродзе і іншыя матэрыялы, што змяшчаліся ў часопісах «Лучынка» (1914) і мелі асветніцкае, педагагічнае прызначэнне.
   Творчасць Цёткі ў беларускай літаратуры займае віднае месца. Важную ролю яна адыграла ў развіцці паэзіі, а таксама прозы, публіцыстыкі.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!