Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by ці на сайце oz.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Павел Місько - Адарка і пацукі

Кнопка отправить на печать

Увага!!! Поўны змест

Быліца

   Жыла-была ў адной вёсцы баба Адарка. Зірнеш – баба як баба, вёска як вёска. Ці мала такіх на Беларусі? Што ні паселішча, то амаль адны старыя – у вокны глядзяць-выглядаюць, дзяцей з унукамі ў госці чакаюць. То добра яшчэ, калі ўдваіх старыя засталіся, ёсць з кім словам перакінуцца. А калі адна, як Адарка? Дзядуня яе ўжо толькі гадоў, як спіць. Пайшоў у лепшы свет і нават ручкаю не памахаў. Як хавалі старога, плакала-галасіла Адарка: «А з кім жа мне цяпер скубсціся-сварыцца, з кім мірыцца? А з кім жа мне будзе так голадка жыцца?»
   Кукуе Адарка адна, агарод даглядае, паміраць не спяшаецца, яшчэ сякую-такую жыўнасць трымае, стараецца. І гэта здароўю ніяк не шкодзіць, а наадварот – малодзіць. Але сама сабою яшчэ і такая жыўнасць развялася, што спасу-ратунку ад яе няма: пацукі! У хаце папрагрызалі падлогу і столь, нарабілі ў сенцах хадоў-выхадаў, у хляве навыкопвалі пячор... Шастаюць, гарцуюць, як коні, не толькі ўначы, але і ўдзень, пішчаць-грызуцца, на Адарку ні кропелькі не зважаюць, нібы яны тут гаспадары, а яна – часовы госць. І нічога не ўхаваць ад іх, усюды ўсё знойдуць, зжаруць ці папсуюць, глуму наробяць. Спрабавала катоў заводзіць – усе паўцякалі, пасыходзілі з хаты. Каты паўцякалі– пасыходзілі, а не пацукі!
   «Ах, так? – узлавалася Адарка. – А ўсё ж на маё выйдзе!» І купіла ў мястэчку, кірмаш вялікі якраз сабраўся, пастку-клетку. З дроту сплеценую, дно і дзверцы – з дошкі. Дзверцы на моцнай спружыне – так ляскаюць-страляюць, што Адарка кожны раз хрысціцца, і плюе з перапалоху: «Тфу-тфу-тфу! А хай ты спрахні...»
   У першы ж вечар і паставіла пастку, накалоўшы на кручочак хлебную скарынку. Сабралася спаць ужо, «Ойча наш» шаптала – «Хлеб наш насушаны даш нам на дне...» – як пастка бабахнула. Адарка з перапуду не скончыўшы малітву шапярнула хуценька «Амін!» і на хаду хрысцячыся патупала ў кухню. Зірнула за печ – ёсць!
   Тахкаціць сэрца, але насмелілася, падняла пастку, панесла і паставіла на краечак стала.
   – Папаўся, нячыстая сіла?! У-у, страшылішча! Чакай жа, я табе зараз... у строю... судны дзень!
   Ступіла ў сенцы. Справа за дзвярыма паліца з усялякімі жалязякамі. Намацала швайку... Даўно ёю свіней не калолі, заржавела лежачы.
   – Ну во... Зараз я табе... – падступіла да стала, да клеткі, каб разлічыцца з пацуком і зноў пастку «настрапаліць», мо за ноч яшчэ што ўловіцца.
   Пацук стаяў у клетцы на задніх лапах – вялізны, як рослае кацяня, амаль спрэс чорны. Перабіраў пярэднімі лапкамі драціны, цапаў іх доўгімі жоўтымі зубамі, скіргатаў.
   – Трасцу прагрызеш... Трасцу вылезеш! Трас... Авой... Дык ты не пацук, а пацучка?! – Адарка лепш угледзелася ў жывот палонніка. Ну але! У два радочкі малюсенькія, як усечаныя пшанічныя зярняткі, цыцачкі. І поўсць вакол гэтых сасочкаў ссусленая, рэдзенькая, як выскубленая. – То колькі ж у цябе малых?! Мо цэлая плойма! Аво-олелечкі-і. Сядзяць недзе ў гняздечку, мамку чакаюць... А што ж мне з табою рабіць?
   Пацучка ўжо сядзела слупком, паварушвала вусамі, нібы прынюхваючыся, распазнавала – а хто гэта стаіць са швайкаю ў руцэ, што за чалавек? Паглядвала праз драцяныя краты сумна-сумна, чорныя вочкі блішчалі. Раз-пораз то адною лапкаю, то дзвума адразу працірала вочкі-пацерачкі, нібы трапілі ў іх пякучыя парушынкі.
   – Плачаш?! Няўжо ты ўмееш плакаць? А я думала Бог толькі людзей ўзнагародзіў такім шчасцем.
   А што пацучка магла адказаць? Толькі глядзела на Адарку горка-жаласліва і выцірала то нос, то вочы.
   – Нябось, галодная, як сабака?.. – уздыхнула баба. – І што загадаеш з табою рабіць? Дагрызай сваю скарынку, не бойся... – а сама адчыніла шафаўку, дастала пярлоўкі. – На во яшчэ... – сыпнула жменьку круп, пазабаўляйся, патачы зубы. – І пасядзі... Раніца мудрэй за вечар... Блінцы ранічкаю буду пячы, то і табе мякенькага дам.
   Так і зрабіла, як казала. Выпусціла раніцаю пацучку, Дала пульхную аладку:
   – Бяжы і больш не пападайся!
   Сядзіць Адарка, снедае і раптам чуе з-за печы працяглы прызыўны піск.
   – От жа ліха няма на вас, паморку! – пайшла паглядзець, хоць ведала, што пастку зноў не ставіла.
   Тырчыць з нары, паварушвае вусікамі галава пацучкі. А ў зубах – жоўценькая манетка. Убачыла бабу, палажыла манетку і – шмыг – схавалася ў нару.
   «Золата?! – здзівілася Адарка. – Што яна – уздурнела? І дзе ж яна ўзяла яго? – А потым і другая думка з явілася: хоць перад смерцю пабачу, што гэта за яно такое...»
   Абдзьмухала манетку, працерла фартухом – заззяла яна, зайграла. «Дальбог жа, падобна, што золата. І што з ёю цяпер рабіць? Куды падзець?» Ніякай радасці не чула, а толькі нейкую няёмкасць, сорам, нават нязручнасць. Быццам ускінула на сябе чужую, не па ёй апранаху. «Трэба схаваць золата, не трымаць напашэве, навідавоку. А прыхаваеш, то й не ўспомніш – дзе? Галава як рэшата стала... На храм аддам... Сцягаюся ў суботу ў цэркаў – і «на храм».
   Адразу палягчала на душы.
   А на другую раніцу зноў пацучка высунулася, другую манетку палажыла. На трэцюю раніцу – трэцюю.
   «Прасвятая Марыя, а гэтыя куды дзець? – зноў наваліліся думкі.
   Але якраз ехаў сялом пагарэлец: твар вымурзаны, аглоблі абсмаленыя, калашыны ў штанах абгарэлі понізу, кашуля ў сажы, на плячы прапаліна, брыль пераломаны, а верху ў шапцы і палавіны няма, выгараў. «Людзечкі, усё полымем пайшло, ледзь самі з душою павыхопваліся...» – і прасіў-маліў, каб памаглі хто чым можа. І Адарка аддала яму другую залатоўку. Пагарэлец так дзякаваў ёй – усе рукі абцалаваў.
   А Фінця, суседка, як убачыла тое золата, то ў яе не толькі бровы, а мо і вочы на лоб заскочылі. Толькі ад’ехалі калёсы з пагарэльцам-папрашайкам, як яна зашаптала-зашыпела, быццам ў роце ёй пякло:
   – Ты звар’яцела, Адарка! Гэта фальшывы пагарэлец! Гультай нейкі! Ашуканец, цыганская натура! Твар вымурзаў, аглоблі абсмаліў – авось які дурань і паверыць... Дагані, адбяры золата назад!
   – Не тарахці, Фінця. На лбу ж у яго не напісана, ёсць совесь ці няма. Ашукаў – не паможацца яму, не пойдзе на карысць, – адказала Адарка.
   – Яно мо і так... І дзед мой колісь казаў: на крадзеным не пасыцееш, бокам усё вылезе. Ашуканствам свет пройдзеш, а назад не вернешся... Суседухна, дарагая, а скуль яно ў цябе, гэтае золата? Мо ад дзядоў-прашчураў засталося? Гэта ж трэба было ўхаваць-выхаваць дасюль – і аддаць чорту лысаму!
   – Бядуеш, як за сваё... – і слова за слова, расказала Адарка суседцы, як усё атрымалася. І пра купленую ў мястэчку пастку-клетку, і злоўленую пацучку. Як падкарміла і выпусціла, і як аддзячыла потым пацучка – тры манеткі вынесла.
   – І не хлусіш? – вочы у Фінці былі такія – ну як два ражны вострыя.
   – Каб я так жыла! – паклялася Адарка.
   – А мо там дзе, у зямлі, у нары цэлы клад прыхаваны?
   – І так можа быць.
   – Не-не-не! Не дуры галавы! Я ж не дзіця малое, каб слухаць казачкі.
   – Не верыш – не вер. Але магу і пабажыцца... – і вынесла Адарка, па прастаце душэўнай, трэцюю манетку, паказала суседцы.
   А Фінці як мову заняло. І так і гэтак круціла манетку, нават зубамі спрабавала яе пракусіць.
   – Трэцюю пакіну, – сказала Адарка сцішана. – На чорны дзень будзе, на пахаванне.
   – А чаму ты не раскапала нару? Можа дзе блізенька той клад ляжыць!
   – Ха! Каб хоць трохі ведаў, дзе капаць. Усе сенцы ў праточынах, увесь хлеў на норах... А куды вядуць? І во, во! Бачыш, што ў хаце робіцца? – паказала Адарка на запечча, на куток у столі з цёмнаю прагрызенаю дзіркаю. – Дый сілы ў мяне нават з камаровую дзюбку няма.
   – То я пабягу па рыдлёўку! Удзвюх лягчэй! Раскапаем! – загарэлася Фінця, аж не ўстоіць.
   – Не смяшы людзей! – спыніла Адарка. – Мо цяпер усе пацукі такімі парабіліся? Лепш купі пастку, як я, і настаў-настрапалі. А мо ў цябе няма пацукоў, толькі ў мяне?
   – Але! Скажаш! Саміх скора пазагрызаюць... Пабягу паганю свайго целепня на базар.
   Прайшло колькі дзён. Амаль усе сяльчане пакуплялі пасткі, панастаўлялі. І спачатку бегалі адны да адных: «Ну – што? Ну як? Колькі ўлавілі, колькі выпусцілі? Хоць адзін вярнуўся з золатам?»
   Усіх павыпускалі. І хоць бы адзін вярнуўся з золатам! Хоць бы які крывенькі грош прынеслі!
   Такім адказам і верылі і не верылі: хто ж гэта, дурны, пахваліцца, скажа праўду?
   Насіла Адарка ў мястэчка літр малака прадаць. Даілася яшчэ козачка. Вярнулася з буханкаю хлеба і батонам. Зайшла ў свой двор...
   «О, сілы нябесныя!.. А што тут робіцца?!» – ажно валасы на галаве варухнуліся.
   Сенцы насцеж, хлеў насцеж... І там, і там пагром. Дзяды і бабы дзеці і ўнукі з рыдлёўкамі завіхаюцца, капаюць-стараюцца, разварочваюць пацучыныя хады-выхады, гнёзды. Нешта шукаюць, зямлю рукамі перамацваюць-перагрэбаюць.
   Здагадалася Адарка.
   – А ліха ж вашай мацеры!.. Золата захацелася?! То хоць бы якія чорныя панчохі на мазгаўні панацягвалі! Тады б ужо чыста за разбойнікаў-рабаўнікоў сышлі б!
   – Маўчы, Адарка! – узялася рукі ў бокі Фінця, завадатарка, – Ты ж сама бедавала, што ні сілы, ні часу няма абгледзецца з гэтымі пацукамі. – То от я і склікала талаку ў помач!
   – Украдня?! Як злодзеі?! Дзверы высадзіўшы?! – не магла супакоіцца Адарка.
   – Не бойся... псіх... Мы чулі... псік, псіх... пра закон... – дзед Архіп, даўно немагушчы і вечна асіплы, улез у перапалку. Сіпеў-дыхаў часценка, як ад сябе толькі. – Нялюдства не будзе... псіх... Калі скарб хто знойдзе... псіх... псік... – дзед трымцеў, як лісток, трымаўся за рыдлёўку, каб не ўпасці. – Каб у казну занёс, псіх...псіх... А дзяржава табе... хі-хі... чвэртку назад... Падзелем на ўсіх... усіх...
   Не схацела далей працаваць талака: нічога не знаходзілася.
   – У мяне яшчэ адна манетка ёсць, трэцяя, на чорны дзень схавала, – сказала Адарка. – То мо ў вас ужо настаў чорны дзень? Я зараз вынесу, аддам. Дзяліце, як хочаце.
   А талака разышлася моўчкі. Усе чамусьці глядзелі сабе пад ногі, воч не падымалі. Мо баяліся, каб не спаткнуцца?
   «Добра што з сянец у хату дзверы замкнула. А то б яшчэ і ў кухні ўсё перавярнулі дагары нагамі.» – суцешыла сябе Адарка.
   А чуткі ўсё-такі пайшлі кругамі па ўсім наваколлі, па ўсім краі, нават да стольнага горада дакаціліся: пра дзіўных пацукоў і залаты скарб, што не даецца ў рукі. Дачуўся ад некага пра гэта і сынок Адарчын. Прыкаціў на выхадныя з Менска. Адзін, без нявесткі, без унукаў. Адарка і яму расказала, як ўсё было, як пацучка тры манеткі за тры раніцы вынесла з нары, і куды дзеліся дзве з іх. Паказала яму трэцюю, што на чорны дзень пакінула. Расказала пра талакоўцаў-бесталкоўцаў.
   Падкінуў сын у руцэ манетку, спрытна злавіў яе.
   – А чацвёртая дзе? А пятая? А.
   – Не было больш – ні чацвёртых, ні пятых, ні якіх там яшчэ! – пакрыўдзілася Адарка на сына горш, чым на Фінціных талакоўцаў: «Не паверыў! Родненькі сын не паверыў!»
   – А дзе ты стаўляла пастку?
   Адарка паказала – дзе.
   Сын доўга ўзіраўся за печ, нават запалкі паліў, усё ўзіраўся. Уздыхнуў:
   – Тут не адна нара-выхад, не адзін капец нагрэбены. Але не дабярэшся, печ замінае, – і паўтарыў у роздуме: – Печ замінае... Ясна... Мне – ясна! Матулечка-красатулечка. Прыпомні: ні ў кога з блізкіх суседзяў няма кувалды?
   – А што гэта такое? Молат?
   – Ну. У вёсцы вырасла, састарылася, а не ведаеш... Такі вялізны і цяжкі-цяжкі молат. У дзве рукі трэба браць. Ім ў кузні малатабоец б’е... Каваль малаточкам – цюк! Пакажа, па якім месцы біць. А малатабоец кувалдай, з-за вуха – бух! Каваль – цюк! Малатабоец – гах! Так і куюць.
   – У каго б гэта. Не, не прыпомню. Цяпер жа і кавалі перавяліся. Хіба мо дзе на палявым стане, машынным двары пытаць трэба. А на што ён табе?
   – Ды так. Проста пацікавіўся.
   А тут якраз Адарчынай казе прыспічыла да казла ў госці схадзіць. Ды так загарэлася, што бегала па крузе на аселіцы, ледзь калок, за які прыпята была, з зямлі не выварочвала. І так страхотліва мегегекала – нібы тая каза-дзераза з казкі, у якое было «палавіна боку луплена». Хоцькі не хоцькі, а трэба было шукаць «кавалера», бо не будзе казяняці, не будзе і малака.
   А на казлоў-то згалела ў іх вёсцы. І летась і залетась вадзіла сваю Моцю ў суседнюю вёску – тры кіламетры. А калі ўлічыць, што і па сваёй яшчэ трэба весці-валачы яе, то і усе чатыры. Казёл рабіў сваю справу за паўлітэрку. Праўда сам не піў -гаспадар яго выручаў.
   Вось і вер пасля гэтага людзям, іх мудраслоўям: «толку, як з казла малака». Даіўся казёл! Яшчэ як даіўся! Не толькі нядошлая – самая добрая каза таго не дакажа.
   Вывела Моцю за вёску, на гравійку. На аўтобусным прыпынку было ўсяго тры з паловаю чалавекі. А тут і аўтобус сцішана падкатвае, і не вельмі запоўнены. Адарка з казою вобсас да кабіны шафёра:
   – Сынок! Падкінь да Ламацічаў! Я і за казу заплачу, не бойся!
   – Бабка, не магу з казою! От каб з кароваю – другое дзела! – скаліць зубы. – Або давайце прывяжам ззаду за аўтобус – хай бяжыць навыперадкі.
   Яшчэ адно боўдзіла маладое высунула морду з аўтобуса: «Праз дзесяць мінут самалёт будзе ў тым кірунку! Варта пачакаць!» – і зарагатаў, аж закашляўся. Пасажыры падтрымалі яго.
   «Хіхікаюць, хахакаюць, рэхчуць, як жабы ў сажалцы на дождж... – уздыхае Адарка. – Маладыя, ім што... А сама ж бачыла, як у горадзе ў трамваі дзядзька з сабакам ехаў. Дак што – каза гнюснейшая за таго брахалу?»
   ...Вярнулася з «гасцей» яна толькі пад вечар. Зноў прыпяла казу на аселіцы: да цёмнага яшчэ нагрызецца, напасвіцца.
   Адчыніла сенцы, цешачы сябе, што вось – скінула з плячэй адзін клопат, улагодзіла казу. Спадзявалася, што і сын дома не сядзеў склаўшы рукі, параўнаваў лепш у сенцах тое, што натварылі талакоўцы, утрамбаваў-прыпляскаў гліняныя глыбы. А некалі ж такі добры ток быў у сенцах – хоць снапы раскладвай, малаці!
   Не, у сенцах усё было так, як і да яе пахода з казою.
   Затое ў хаце.
   Пераступіла парог – і ледзь не асунулася.
   Уся падлога ўзадрана, падгнілыя, а некаторыя і сточаныя шашалем на рэшата дошкі, уломкі дошак, стаяць паўз сцены ці валяюцца. З некаторых тырчаць страшныя, скарэжаныя кантовыя цвікі. На месцы толькі палавіна печы з комінам, а задняя частка, каторая ад сцяны, раструшчана, валяюцца груды-глыбы цэглы, ссохлыя, учарнелыя ад копаці гліняныя глыжы. І тая самая кувалда-грамідла, пра якую гаварылі, валяецца зверху.
   Мову заняло, ледзь вымучыла, выціснула хрыпла – «Сыначка!..», працягнула да яго трымцячыя рукі.
   Маці зайшла – не абы хто! А ён і вухам не павёў.
   Сядзеў у майцы, вымурзаны, з бруднымі пацёкамі на твары і марудна, адным пальцам распісваўся на пыльным стале. Адны і тыя ж рухі, адно і тое ж слова, а погляд утароплены ў нікуды. Перад носам у яго ляжыць пісталет, агрызак хлеба, гурок і стаіць пачатая бутэлька гарэлкі. Тая самая, што прыхавала, каб «узараць» на зіму агарод.
   – Сыначка. Ты не захварэў? Галоўка не баліць?
   – Збірайся, паедзем... – як прачнуўся. – Няма калі мне сюды лётаць. У мяне дзел па горла!
   – Дак ты не лётай... Такое бяды... А мне і тут добра. Я век тут звекавала, тут і памру. Папрашу людзей, печ пераробяць, падлогу.
   – Якое добра?! Там добра, дзе нас няма! За акіянам!
   – Ціха, супакойся... То ты за акіян сабраўся?! У Амерыку?!
   – У Мінск! Збі!..рай!..ся!.. – апошняе слова чаканіў па складах
   – Не. – Старалася, як магла, каб гаварыць спакойна, не верадзіць лішне скулячку. – Во хіба як звяжаш мне рукі і ногі, сілком павалачэш грузіць. Але ж і тады буду крычаць-верашчаць на ўсё сяло: каб людзі чулі! Каб бачылі!
   – Бос мяне толькі на паўдня адпусціў. Я й так забавіўся тут... Я ў яго целахраніцелем!
   – Дак хіба ты ў таго босага адзін храніцель цела?
   – Не адзін. Але ў нас строга! Кароча гавара – збірайся і не рассусольвай! Хопіць табе тут душыцца! Хоць адпачнеш на старасць!
   – А як жа каза, куры? Агарод? Хата?!
   – Хай яны пропадам прападуць! – «сыначка» бабахнуў з пісталета ўгору.
   У Адаркі і вушы залажыла, і сэрца недзе правалілася. Пачалі млець ногі. Патоўхала, пабіла кулаком пад грудзі, і сэрца знайшлося. Але застукала няроўна, нібы спатыкалася, прапускала часам, губляла адзін стук. І ў галаве нібы хто цеста замясіў, вэрхал нейкі. толькі адно на паверхні круціцца: а чаму на столі ніякага знаку, ніякай дзіркі не зрабілася? Куды дзюбнула куля?
   Апусцілася на парог, загаласіла, як па нябожчыку... Усё-усё стала ў хаце нябожчыкам – куды ні зірні, што ні ўспомні... А што не ўмерла яшчэ, то канае ўвачавідкі, і толькі яна чуе балючы стогн-розгалас.
   – Ты будзеш збірацца? Ці толькі нервы мне трапаць?! – вызверыўся раптам на яе «сыначка», пагрозліва, нібы зважваючы яго, замахаў на яе пісталетам.
   – Я зараз, сыначка,.. вяроўку пашукаю... – зноў ледзь вымучыла з сябе. Затое «сыначка» застагнаў-зароў, як паранены звер:
   – Ну-у, маць! Ты мяне даста-ала!...
   Размашыстым жэстам падняў пісталет да свае галавы, наставіў у скронь: бах!!!
   Адарка страціла прытомнасць.
   І колькі часу была без памяці, не ведае. Як з’явіўся на трошкі нейкі пробліск, ўбачыла: сын ставіць на стол чарговы апарожнены паўшклянак. Хоп кавалак гурка – хрум, хрум! І дзелавіта пацёр далонь аб далонь, зашворыў па стале вачыма – чаго б яшчэ куснуць?
   А на шчацэ – ну амаль жа ніякага знаку ад стрэлу!
   Адарка яшчэ і на ногі добра не ўсцяглася, папаўзла ў сенцы – шукаць вяроўку.
   Пакутліва прыпамінала: «А як гэта робіцца пятля?..»

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!