Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Міхась Стральцоў - Перад дарогай

Кнопка отправить на печать

Увага!!! Поўны змест

   Яны прыехалі ў вёску яшчэ раніцай – шафёр Сямён Захаравіч з жонкай і зусім малады яшчэ хлопец, рабочы аўтабазы Саўчанка.
   Цяпер дык быў, мяркуючы па часе, позні абед.
   Яны і сапраўды толькі што паабедалі, і не паспелі яшчэ вылезці з-за стала, як нечакана пашарэла на дварэ, зашапацеў, паліўся нетаропка надвячорні ціхі дождж – ужо другі за гэты доўгі, як усім здалося, дзень: выехалі яны з горада рана.
   I вось цяпер сядзелі на кухні, не вылазячы з-за стала, гаманілі, і ўсім было добра. Пайшоў дождж – ну і няхай сабе, палье трохі ды сціхне. Грыбоў яны назбіралі і нават ад таго першага вялікага дажджу ўратаваліся шчасліва, схаваўшыся хто ў кабіне, а хто пад машынаю. I толькі потым, калі вярталіся з лесу да знаёмых у вёску, дзівіліся дружна з нядаўняга ліўня, бачылі, што стаяла ўсюды ў нізінках мутнаватая вада, што скрозь па дарозе прыбіла шумлівымі раўчукамі то да грудка, то да купіны, то да якой ламачыны парыжэлую траву, дробнае голле, пачарнелыя сцябліны кветак. У лужынах плаваў абабіты дажджом руды цвет падарожніку. А потым з-за хмар выбліснула сонца – і трава, і зямля, і лужыны закурыліся парай; пабеглі з крыкам за машынай, калі ўязджалі ў вёску, басаногія дзеці, а ля нечага двара ляжала навалам абчэсанае бярвенне...
   I, бач, зноў жа сабралася на дождж.
   Пахла на кухні грыбамі, палалі дровы ў печы, а за вокнамі шапацеў у садзе дождж – гэта было добра чуваць: акно ў сад было расчынена. А яны сядзелі прыцемкамі за сталом, глядзелі на агонь, на дождж, і ўсім было ўтульна, цёпла, і ва ўсіх блішчалі трошкі вочы – можа, таму, што глядзелі на агонь, і трошкі кружылася галава, і плылі перад вачамі, як толькі сцішышся, грыбы...
   Зайшла на кухню гаспадыня, патупала ля печы, сказала:
   – А можа, пойдзеце ў чысты пакой?.. Я вам і лямпу запалю. – I, прыжмурыўшыся, глядзела на гасцей – госці не згаджаліся. Навошта той чысты пакой, калі і тут добра, і, можа, яшчэ лепей, чым там.
   У тым пакоі на падлозе сушыцца проса, стаяць доўгія лаўкі ля сцен, у куце – высокае, памутнелае ад часу люстра. А тут... Не, ніхто туды не пойдзе.
   – Яно, маці, і тут добра, – сказаў Сямён Захаравіч, – зусім як у вёсцы...
   – Ну, няхай...
   – Во, сказаў: як у вёсцы, – не ўцярпела жонка Сямёна Захаравіча і засмяялася. – А мы дзе?.. Гаворыш абы-што.
   – От жа ты якая! – трохі збянтэжыўся Сямён Захаравіч і палез у кішэню па папяроску. – Та-та-та! Та-та-та! Слова чалавеку сказаць не дасі.
   Але ён не зазлаваў на жонку.
   У яго была густая сівізна на гладка падстрыжаных скронях, і за доўгія гады, пражытыя з жонкай, ён добра ўведаў цану і сабе і ёй; паціху ды памалу навучыўся трымацца наводдаль ад той мяжы, за якою каса, як кажуць, звычайна находзіць на камень – і людзі становяцца на дыбкі і гавораць адно аднаму зашмат крыўднага і злога. Яшчэ ён ведаў, што жонка і ў слове была лаўчэйшая за яго, і звычку мела ўстаўляць, дзе не трэба, свае тры капейкі, і што валасы ў яе, як і ў яго, пабіты сівізною – хацела іх пафарбаваць аднойчы, ды ён не дазволіў. На фатаграфіі ў іх гарадской кватэры яны абое чарнявыя і маладыя: яна – у лёгкай сукенцы прыгожага крою, ён – у вайсковай форме.
   Сямён Захаравіч не зазлаваў на жонку. «Кожнаму сваё, – думаў ён, – не захацела зразумець, ну і няхай не разумее». Можа, таму, што ён увачавідкі старэў, часта думалася цяпер пра вёску – далёкую, колішнюю: яна ляжала аж за сорак год ад яго. I там былі шурпатая калодка, на якой секлі дровы, цяпло кажушка і вышчарблены сучок у столі, марозная пара над ранішняй студняй і карова ля яе – панурая, з запалымі бакамі і нягладкай поўсцю. Там, у вёсцы, былі і бацька і маці, тады яшчэ жывая, і яны, дзеці, аж восем чалавек. Так хутка ідзе час: разышліся ўсе па свеце, а старэйшы брат недзе ў Свярдлоўску аж галоўны архітэктар горада.
   Так хутка ідзе час! Яму ўспаміналіся дзеці, што беглі сёння за машынай; некалі і сам ён за пяць кіламетраў імчаў з вясковымі хлапчукамі на шашу, каб зірнуць на дымны хвост маторнага дзіва. Сёння ад таго дзіва патыхала б музеем, а гэтыя дзеці – проста блазнюкі і гарэзы – убачылі незнаёмага шафёра.
   У нечым яго жыццё нітавалася з чужым. Было многа падобнага, але было і тое, чаго, ён ведаў, не будзе ніколі. Ён помніў, як нялёгка жылося ў вёсцы яму, як спакушаў дзень пры дні акрайчык хлеба, загорнуты маткай у ручнічок, і што была вясною такая пара, калі зацвітае боб: ні ягад, ні грыбоў і далёка да першай бульбы. А потым ён працаваў у горадзе і харчаваўся па картках, потым палягчэла, а потым была вайна і зноў карткі... Ён ведаў, што даўно перамянілася ўсё ў яго вёсцы, і што там жыве яго бацька – упарты такі стары, не хоча пераязджаць да сына ў горад,– і што жыць старому асталося нямнога. А ён, сын, ніяк не можа выбрацца да яго – і на душы ў сына бывала часта неспакойна.
   Цяпер ён задумліва камячыў папяросіну ў пальцах, аж пакуль яна не лопнула на канцы – адарваў сапсаваны канечык, прыкурыў. А калі клаў у кішэню пінжака запалкі, пачулася там чужая нечая рука. Паглядзеў – жонка. Яна збянтэжана засмяялася, папрасіла:
   – Дай...
   – Чаго табе?.. Ат, не чапіся да мяне!
   I ўбачыў неўразуменне і цікаўнасць у вачах маладога Саўчанкі.
   – Увыкла... Смаліць, як мужчына, проста сорам... Нядаўна заходжу дома на кухню, а яна сядзіць і смокча: з маіх недакуркаў зрабіла папяроску... Даўно курыць, толькі ўсё хавалася.
   – Скажы ты! Ай-я-яй! – здзіўляўся Саўчанка і торгаў худою шыяй, і яго маленькія, пад доўгімі вейкамі блакітныя вочкі бліскалі жвава, а на лобе з’яўляліся маршчынкі.
   А жонка Сямёна Захаравіча тым часам раскурвала папяроску. Рабіла гэта яна бадай што па-мужчынску – хіба толькі запалку трымала неяк далікатней, за самы кончык, далёка адстаўляючы локаць ад сябе. Потым вылезла з-за стала, і, сеўшы ля акна на лаве, пасунула за локаць рукаўчык, і, абапёршыся на падаконне, курыла, выглядала нешта ў садзе, і перагаворвалася з гаспадыняй.
   Сямён Захаравіч сур’ёзна, з ціха затоенай усмешкай пазіраў на жонку, пасля не вытрываў, пачаў усміхацца і весела падміргнуў маладому Саўчанку.
   – Гром-баба, га? Ах, каб цябе... Пыхкае, як паравоз!
   – От, Захаравіч! Скажаце ж гэткае... – зноў здзіўляўся Саўчанка, і смяяўся, і торгаў доўгай шыяй – гэта азначала прыблізна, што ён круціў галавой.
   А гаспадыня сказала:
   – Дык, мусіць жа, гэта можна ў горадзе, калі жанчына курыць. Гэта ў нас нязвыкла толькі...
   I вінавата глядзела на гасцей, неяк баязліва ўсміхалася: а можа, не так што сказала?
   – Не, тут другое, маці, – спахмурнеў адразу Сямён Захаравіч, – у вайну яна ў мяне шмат перажыла... Ледзь з дзецьмі ў Нямеччыну не трапіла, ды, шчасце яе – уратавалася неяк. Цягалася пасля па вёсках... Дзяцей яна мне, дзякуй ёй, зберагла... А як прыйшоў з вайны – якою яе ўбачыў! Страшная, худая – заплакаць можна... Жыццё такое было...
   – Ой, не дай бог, людцы, вайны, – уздыхнула гаспадыня. – Мой жа сынок недзе зямлю парыць, можа, ужо і костачак не асталося. Як успомню... – I твар яе перасмыкнуўся, і здавалася, яшчэ трошкі – і яна заплача. Прыкрыла твар рукой, адвярнулася, адышла да печы.
   Госці маўчалі. Цішыня запанавала ў хаце.
   За акном нетаропка шапацеў дождж, і відно было ўсё ў садзе: змакрэлыя яблыні, апалыя жоўтыя яблыкі ў прытаптанай траве, бульбоўнік на барознах і зусім блізка, ля акна, рабінка – вялікія зеленаватыя кроплі дажджу віслі на яе галінах, адрываліся, падалі долу. У суседняй хаце, за садам, відаць, таксама палілі ў печы: па мокрым даху слаўся дым.
   Усе маўчалі, кожны, мусіць, думаў пра сваё, а жонка Сямёна Захаравіча ўспамінала вайну, тое, як пайшла з дзецьмі ў бежанцы. Многа іх было тады на пыльных дарогах – гараджан, што ішлі і ішлі на ўсход. Немцы перанялі іх недзе па дарозе, сагналі да незнаёмай вёскі – вёска была пустой і напалову спаленай.
   Жонка Сямёна Захаравіча ўспамінала...
   Яна не ведала цяпер, як выжыла тады, чаму не памерла – ад страху, ад голаду, ад тугі. Памятала толькі, што адно думала і адным жыла: як накарміць дзяцей, як зрабіць так, каб уцалелі... Потым па людзей прыйшлі машыны. Ніхто не ведаў, куды павязуць іх, казалі, што ў Нямеччыну... Ёй пашчасціла: калі пад вартай асталося зусім мала людзей, яе з дзецьмі і яшчэ іншых адпусцілі – немцам не хапіла транспарту.
   Што было потым? Вёскі, па якіх яна хадзіла, вёска, дзе папрасілася ў хату – да бабулі нейкай і яе дачкі... I тады яна перастала быць гараджанкай і стала вясковай кабетай: насіла ваду, ездзіла ў лес па дровы, палола, жала, хадзіла за сорак кіламетраў па соль у мястэчка, пляла дзецям лапці – і гэтаму навучылася,– жыла і ў хаце, і ў зямлянцы, хавалася ад немцаў і паліцаяў у лесе, ведала, што жывая сама, і не ведала, што з мужам...
   Страшнае пекла было – вайна, і каб жа не ведаць яго ніколі...
   Весела гарэлі дровы ў печы, і нешта закіпала ў гаршку. Пахла на кухні грыбамі, недзе сумна звінела муха пры сцяне, а госці сядзелі, маўчалі – як бы забыліся, што наперадзе была яшчэ дарога, горад, дзе раніцай чакалі ўсіх клопаты і работа.
   Сямён Захаравіч устаў, падышоў да печы, качаргою выкаціў на загнетку вугольчык і яшчэ раз закурыў. Так і астаўся там, ля печы, і глядзеў на агонь, а ў вачах яго былі не то задуменне лёгкае, не то летуценнасць. Гаспадыня стаяла побач, склаўшы рукі на грудзях, і па твары яе відно было, што ёй падабаўся Сямён Захаравіч, а можа, больш за ўсё тое, што ён прыкурваў вось так, ад вугольчыка.
   – Усё хачу спытаць, Захаравіч, – ціха сказала яна, – што там у газетах пра вайну пішуць... Будзе яна?
   – Не будзе, маці, не будзе... Нам з табою яна не патрэбна.
   – Дык і я ж так думаю, і сын суседчын, маёр, што летась у гасцях быў, таксама казаў: не павінна. А калі што якое, казаў, дык доўга яны не паваююць...
   – Праўда, маці, праўда...
   – Толькі вось у нас нядаўна чутка пайшла... Забегалі людзі, пачалі ў краме ўсё купляць... I я сабе солі купіла. – Яна квола засмяялася: вось якая, бачыце, дурніца. – А цяпер няхай ляжыць сабе: замаразкамі вепручка заколем, як знаходка будзе.
   – Во-во! Добра... I мяне на свежаніну пазавеш, маці, га? Ты, як калоць надумаеш, мне абавязкова накажы. У мяне стрэльба ёсць, двухствольная, у рэйхстазе ўзяў... Я мігам з тваім вепручком распраўлюся...
   – Не, праўда, Захаравіч, у вас ружжо ёсць?.. Нямецкае? – адгукнуўся з-за стала Саўчанка. – Як гэта вам узяць яго ўдалося? Раскажыце!
   – А так... У рэйхстазе, у падвале ўзяў.
   – Ну, так проста і ўзялі, – як бы пакрыўдзіўся Саўчанка, – відаць, цікава было...
   Сямён Захаравіч змоўк. Ён не любіў расказваць пра вайну: пра яе гаварыць можна было або доўга і многа, або не гаварыць зусім. Пра яе гаварыць добра з тымі, хто сам сядзеў у акопах, ляжаў у шпіталях, хадзіў у атаку, – з тымі, хто адчуваў штодзень на ўласных скронях вастраваты халадок смерці. Гэтаму жаўтаротаму Саўчанку вайна была, мусіць, нечым і незвычайным і цікавым, бы нейкае кіно. А яму, Сямёну Захаравічу, вайна была проста вайной – страшнай штукай, замешанай на чалавечым жыцці і смерці. I яшчэ ён ведаў: каб не трэба было абавязкова перамагчы, вайна для яго і яго таварышаў не мела б ніякага сэнсу. Вайна, думаў ён, гэта людзі, якія чамусьці лічыліся генераламі, лейтэнантамі, радавымі, а папраўдзе былі проста салдатамі, ён сам бачыў, як за два крокі ад яго ўпаў генерал,– было гэтае ў першыя месяцы вайны – упаў, каб не ўстаць ніколі...
   Яму, Сямёну Захаравічу, здавалася часам, што пражыў ён на свеце як бы два жыцці – другім жыццём была вайна. Яна адлічвала мінуты – доўгія, як чаканне смерці, яна лічыла імгненні – кароткія, як посвісты куль. Пад Севастопалем, у рэдкія зацішкі пасля бою, калі краналася душы пакутная нейкая яснасць, адкрываўся яму, здаралася, краёчак таго, звычайнага і амаль недаступнага ўжо жыцця. Ён бачыў мора: яно ляжала спакойнае, сіняе, светлае, ахутанае ўдалечы ласкавай смугой, дэльфіны куляліся на невысокіх хвалях, і здавалася, не было навокал ні вайны, ні смерці, ні спякотнага неба, белага, як выцвілы брызент, ні свежай крыві, што цьмяна блішчала на сонцы.
   I дзіўна: многа страшнага і цяжкога забылася з часам, а вось тыя, спакойныя, хвіліны і цяпер жывыя ў памяці...
   – Сеня!.. Глядзіце: дождж перастаў!
   Яго вывеў з задуменнасці жончын голас.
   Сямён Захаравіч паглядзеў у акно. Туманная смуга лёгкім дымком вісела ў садзе. Недзе рыпнулі на вёсцы вароты, нехта загаварыў – вёска поўнілася гукамі, нейкімі асабліва рахманымі, выразна прыцішанымі пасля дажджу. Пачынала цямнець.
   – Трэба ехаць, – сказаў Сямён Захаравіч.
   – А можа, астанецеся яшчэ? Вечарэе ўжо, дарога дрэнная, – загаварыла гаспадыня. – Паначавалі б, а заўтра паехалі б... Паспееце ў горад.
   – Паедзем, Захаравіч, праўда? – умяшаўся Саўчанка.
   – Вы ж малады, чаго вам спяшацца. I яны б, можа, асталіся, – кінула гаспадыня на Сямёна Захаравіча з жонкай.
   – Ён у нас толькі ажаніўся, маці, да жонкі спяшаецца. Нічога не зробіш: моладзь, – заступіўся за Саўчанку Сямён Захаравіч. – I мне заўтра на работу рана...
   Яны сабраліся, перанеслі з кухні грыбы ў машыну. Гаспадыня выйшла іх праводзіць.
   – Дык вы ж глядзіце, прыязджайце, – гаварыла яна. – Цяпер грыбы добра пойдуць... Хоць у нядзелю прыязджайце...
   – Дзякуй, маці, прыедзем, – глядзеў ласкава на гаспадыню Сямён Захаравіч, – у госці заўсёды ездзіць прыемна... Ну, бывай! – і ён палез у кабінку. Жонка ўжо сядзела там, прытрымлівала рукою дзверцы, чакала. Саўчанка ладкаваўся ў кузаве, захінаючыся ў брызент...
   Машына кранулася з двара.
   Яны ехалі вясковай вуліцай, мокрай пасля нядаўняга дажджу. Увачавідкі цямнела. Недзе іграла радыёла: музыка далёка разлягалася па вёсцы. Выходзілі з веснічак на вуліцу дзяўчаты, святочна апранутыя, маладыя – відаць, спяшаліся ў клуб. Машына мінала вёску.
   Сямён Захаравіч уключыў фары. I адразу паглушэла ўсё навокал, сціснулася да вузкай палоскі святла. Сямён Захаравіч пільна ўглядаўся ў дарогу; ведаў, якая ненадзейная пасля дажджу яна, – магло занесці машыну на спуску ці на павароце. Праехалі масток праз невялічкую рэчку, падняліся на ўзгорак, спусціліся ў лясок. Потым была вёска, а за ёй пачаліся агароды – цэлае поле капусты і бручкі, – і Сямёну Захаравічу ўспомнілася, як аднойчы ўпоцемку трапілі палкавыя машыны на бахчу: лопаліся кавуны, раўлі маторы, прабуксоўвалі колы... А на світанні калону абстралялі немцы...
   Сямён Захаравіч круціў баранку, і яму зноў думалася пра вайну...
   Машына ішла ў горад.
   У кузаве пад брызентам сядзеў, скурчыўшыся, рабочы аўтабазы Саўчанка. Было холадна, і яму хутчэй хацелася трапіць дамоў, у цёплую кватэру, да маладой жонкі. А жонка Сямёна Захаравіча драмала ў кабінцы, схіліўшыся галавой на плячо, і ёй увесь час мроіліся грыбы, грыбы, грыбы...

1961

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!