Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Максім Гарэцкі - Генерал

Кнопка отправить на печать

Увага! Поўны змест

I

   Ён быў ужо старэнькі.
   Галіў, на англійскі манер, бараду і вусы, і таму не можна было з пэўнасцю сказаць, колькі яму гадоў. А пад вачмі – жоўтыя зморшчаныя мяшочкі, на макушцы – рэдзенькія валасы, сівенькія, мяккія, набок зачасаныя.
   Рукі ў яго то прыкметна іншы раз, то непрыкметна дрыжэлі.
   У стройненькім мундзірчыку на англійскі фасон і ў штанах галіфэ, з белым каўнерчыкам на шыі і ў манкетах у кратачкі на тонкіх худых руках, ён выглядаў дробненькаю, старэнькаю, але фарсістаю чысцёшкаю.
   На грудзях жа ў яго была высокая баявая ўзнагарода: Георгіеўскі крыж.
   Ён сядзеў у кабінеце, зробленым з гасцінага пакоя ў аграмадным старасвецкім панскім доме, дыміў цыгараю і часам сёрбаў маленькаю сярэбранаю лыжачкаю чорную сцюдзёную каву.
   Яго працоўны дзень пачаўся даўно, але было яшчэ рана: першая гадзіна. Дывізія стаяла ўжо колькі месяцаў, без асаблівых прыгод, на адным месцы, і было нудна.
   Ён прыдумваў і не ведаў – чым заняцца...
   За вокнамі ківалася мокрае галлё, то больш, то менш прапускаючы да шыб мокрага надвор’я.
   Часам глухі гул, як далёкі гром, далятаў сюды, лыжачка звінела аб брыж у шклянцы, і мімаволі, падсвядома і незлавіма з’яўляліся і знікалі нейкія трывожныя ўспаміны і адчуванні.
   Часам дзверы нячутна адчыняліся і ўваходзіў высокі і прызвычаена-зграбны, але безнадзейна тошчы ад выпітых салодкасцей жыцця ад’ютант з паперамі. Ён бразгаў банькамі, стукаючы бот аб бот, баўтаў аксельбантамі і штосьці пытаўся ў яго правасхадзіцельства, ціханька б’ючы пальцам з даўгім кіпцем па сваёй важнай паперыне... Ізноў бразгаў, крута і вёртка паварочваўся і таксама ціхенька выходзіў.
   I тады, пакуль адчыняліся і зачыняліся дзверы, далятаў сюды шум ад людской гаворкі, шчоўкання друкавальных машынак і стукання падкаваных салдацкіх ботаў па старасвецкім дубовым паркеце.
   Адкінуўшыся на падушку ў крэсле і выцягнуўшы дробненькія ногі, генерал пускаў сіні дымок і думаў...
   Перад ім ляжалі апошнія загады вышэйшага камандавання, тэлеграмы, газеты і лісты. I ўсё было так аднастайна і нецікава... Нейкія цёмныя чуткі ў сталіцы... Бясконцая пустая гаварыльня ў Думе... Зноў пытанне аб мэтазгоднасці далейшых адыходаў на лепшыя пазіцыі... Ізноў разважанні аб катастрафічным зніжэнні баявой якасці новых вайсковых фармаванняў...
   «Самае горшае ў кожнай справе, – думаў генерал, – калі пакідае людзей творчы настрой, калі здаецца, што ўсё ясна, усё скончана, усё, што можна, зроблена, і ніякіх асаблівых магчымасцей няма. I тады нудна...»
   Ён мімаволі ўздыхнуў. Потым, не заўважаючы, пазваніў і, калі з’явіўся ад’ютант ізноў з паперамі, сказаў яму, каб падагналі аўтамабіль ехаць на пазіцыі.
   – Абед, ваша правасхадзіцельства, гатоў, – сказаў ад’ютант.
   – А... ну, усё роўна, – апатычна згадзіўся генерал і перайшоў у сталовы пакой.
   У часе абеду, калі ад сытасці прыходзіць гумар, ён яшчэ больш засумаваў. Вясёлы падпалкоўнік, начальнік штаба, быў у водпуску. На абед былі запрошаны, паводле даўніх традыцый, новапрыбылыя афіцэры. Але цяпер гэта былі сарамяжлівыя і нязграбныя прапаршчыкі. Генерал пачуваў сябе дрэнна, бачачы, як не ўмелі яны абыходзіцца ў афіцэрскай кампаніі, чырванелі і марудзілі, каб не зрабіць чаго не так, і стараліся рабіць усё як найлепей, а ўсё ж ткі, забыўшыся, елі з нажа і бралі хлеб відэльцамі...
   «I гэта нашы афіцэры!– сумна падумаў генерал. – Сапраўды, хіба з такімі афіцэрамі можна дайсці да перамогі?» – мімаволі горка патрос ён галавою.
   Абед скончыўся дужа скора. Генерал еў зусім мала. Ён зараз выйшаў, сеў у аўтамабіль і адзін, нават без ад’ютанта, паехаў у штаб N-скага палка, які стаяў цяпер на пазіцыі.
   – На наша правасхадзіцельства напала мерлехлюндзія, – сказаў ад’ютант доктару, калі аўтамабіль знік у туманнай пеляне. – Ці не хочаце, пане доктар, партыйку? – спытаўся ён, узяўшы доктара падпашку, і павёў яго ў генералаў кабінет за шахматны столік.
   – Адну партыйку можна, – сказаў доктар, ідучы. – Нервачкі ў нашага правасхадзіцельства таво-с... – дадаў ён, троху прайшоўшы і падумаўшы, і паправіў на носе акуляры і пагладзіў сваю вялікую калматую і чорную земскую бараду.
 

II

   Дарога ішла дробным лесам і па шэрых, мокрых, зазімавалых палянах. Збоку, у пакопаных канавах і ямках, было поўна вады з лядочкам па краях. Цягнуўся альшэўнік – цэлы і пасечаны сапёрамі, калі ладзілі дарогу.
   У паветры вісеў туманны, дробны дожджык. Гэтая імжака курылася і курылася без канца. У некаторых месцах, у лесе, на палянах, з яго зліваўся дым. Там вольныя, уперамешку з салдатамі, капалі акопы, і генерал, паглядзеўшы на іхную работу, падумаў, што яны больш кладуць цяпло, кураць і гамоняць, чым капаюць.
   Часта трэба было абганяць абозныя фурманкі. Яны павольна зварочвалі з сярэдзіны дарогі бліжэй да канавы. На кожным возе сядзеў барадаты салдат, ускінуўшы сабе на галаву торбу ці што другое ад імжакі. Спалохана, але някрутка скідаў ён торбу і прыкладваў руку да казыра.
   «Самае горшае ў кожнай справе, – зноў разважаў сам з сабою генерал, – калі няма да чаго імкнуцца, калі няма куды ляцець, няма размаху...»
   У штабе палка спыніліся толькі для таго, каб узяць праваджальніка. А палкоўніку ехаць з сабою адмовіў генерал, чым яго здзівіў і пакрыўдзіў.
   – Вы мне даруйце, палкоўнік, – лагадней сказаў генерал, заўважыўшы яго крыўду. – Я ведаю, што ў вас у палку ўсё ў найлепшым парадку... Мне проста хочацца пабыць аднаму і не турбаваць ні сябе, ні людзей лішнімі службовымі гутаркамі...
   Але палкоўнік не зразумеў і яшчэ болей пакрыўдзіўся.
   Паціху кранулі і праз колькі хвілін уехалі ў дымны сасоннік, дзе віднеліся перадкі, зямлянкі, конскія морды, людзі перабягалі.
   Тут стаяла батарэя.
   Генерал выйшаў з аўтамабіля і пайшоў да зямлянак. Дзяжурны, спужаўшыся, кінуўся на спатканне, потым павярнуўся і пабег да камандзірскай зямлянкі. Адтуль, з погляду спакойна, выходзіў у крытым кажушку вусаты капітан, рыхтуючыся рапартаваць.
   Але генерал, яшчэ не даўшы яму падысці, хмура спытаўся:
   – Чаму вы, капітан, не назіраеце на сваім пункце?
   Той марудзіў адказам і пачынаў ненавідзець генерала і злаваў на сябе, што апошнія часы апусціўся і ўсё пралежваў у зямлянцы, думаючы, як бы найлепей і дзе прарваць праціўніку фронт.
   З батарэі генерал конна паехаў з капітанам на камандзірскі пункт, дзе нецікава падзівіўся ў трубу Цэйса, нічога не разгледзеўшы ў тумане, і адтуль пеша, з адным салдацікам, пайшоў у перадавыя пяхотныя акопы.
   Там ужо мелі тэлефанаграму, што ён прыехаў, і чакалі яго.
   Ішоў з маладым салдацікам, бязвусым, а ўжо з унтэр-афіцэрскімі нашыўкамі, і дужа хацеў разгаварыцца з ім.
   I хоць салдацік бойка і зусім не саромеючыся адказваў яму, гутарка не ішла.
   Генерал спытаўся, якой губерні, хто ёсць дома, ці часта пішуць, і ўсё ж такі не чуў у яго адказах тых прыемных, дрыжачых нотак, на якія спадзяваўся і якія з’яўляюцца, як ён думаў, калі паважаны, любы начальнік пытаецца што-небудзь інтымнае ў свайго ніжэйшага падначаленага.
   Генерал не ведаў, аб чым яшчэ пагутарыць, і быў рады, што ўжо прыйшлі.
   Ён ласкава паздароўкаўся з камандзірам, людзьмі і начальнікам. Салдаты хоць і з цьмянымі тварамі, але звычайна-вясёлыя, прапускалі яго, як яму здавалася, добрым і ўдзячным поглядам, што ён, генерал, даведаўся іх тут.
   Жыць можна было... Вялікіх марозаў яшчэ не было.
   Па начах ужо будаваліся бліндажы і зямлянкі. Пад сценку да супраціўніка салдаты падкапаліся лісінымі пячуркамі, вылажылі дно і сценкі елкаю і саломаю з лёнам з пакінутага хутара і завесілі палаткамі.
   Для ночы былі, таксама ў сценках, падкопаны печачкі. Ад праходу ішоў акопчык да калодзежа і другі – для сцёку вады.
   Салдаты падскоквалі з нагі на нагу, стукалі валенцамі, але можна было трываць.
   Праходзячы, генерал раптам спыніўся каля аднаго маладзенькага салдаціка, даўганосага, з жаўтаватым худым тварам і пасінелымі вуснамі.
   – А хлеб у цябе ёсць? – спытаўся ён у яго.
   – Няма, ваша дзіц! – даволі бойка адказаў гэты несамавіты на выгляд хлопчык і зараз дадаў, мімаволі трошкі зірнуўшы ў той бок, дзе стаяў ротны: – Але сёння прывязуць, ваша дзіц!
   – Малайчына! – ласкава шлёпнуў яго генерал па плячу.
   – Рад старацца, ваша дзіц! – старанна крыкнуў салдацік і ўвесь выцягнуўся ў струнку.
   – Сёння павінны падвезці хлеба, – адважыўся ўмяшацца ў гутарку ротны камандзір.
   Гэта быў несамавіты на выгляд прапаршчык. «Пэўна, з настаўнікаў», – падумаў пра яго генерал.
   – Учора чакалі, ды нешта выйшла ў дарозе, ваша правасхадзіцельства! – дадаў прапаршчык і ледзь не заблытаўся на даўгім слове.
   – То-та яны такія цьмяныя, – патрапаў генерал салдаціка па шчацэ і быў рад, што так сказаў і так зрабіў і што гэта салдатам спадабаецца і падніме ў іх настрой.
   «Нічога, – падумаў генерал, – і ў кожнай, здаецца, самай безнадзейнай справе можа раптам, немаведама адкуль, узяцца гэткі творчы настрой, што людзі з налёту робяць самае немагчымае самым магчымым».
 

III

   Генерал павесялеў, і яму захацелася паехаць ужо назад, заехаць на батарэю і ласкавей абысціся з капітанам, зайсці да палкоўніка і яшчэ раз пахваліць яму яго полк, а ўвечары, у сваім цёплым кабінеце, згуляць з ад’ютантам і доктарам партыю ў шахматы, аднаму супроць дваіх, і выйграць.
   Раптам ён успомніў, што не паглядзеў яшчэ тут поля абстрэлу. I ўзяў бінокль і пачаў углядацца ў мокрую, туманную пялёнку, што вісела наперадзе перад акопамі.
   У бінокль відаць былі ў тумане нямецкія бліндажы. Там з іх віўся дым. Відаць былі загародкі, драты. Можна было разгледзець могілкі, крыж і раскіданае бярвенне ад згарэлае хаты.
   Зірнуўшы туды, куды яму паказваў, выставіўшы руку, стары барадаты салдат, генерал убачыў скрозь туман, як два немцы нешта капалі, кідаючы ўгару зямлю, а трэці курыў, вытыркнуўшы галаву з-за бруствера.
   – Што ж, вы страляеце па іх? – спытаўся генерал.
   – Не, ваша дзіц, – адказаў старшы назіральнік, – па загаду з брыгады павінна страляць батарэя, калі іх шмат збярэцца на работу. А мы страляем рэдка...
   – Чаму?
   – Яны папраўляюць бліндажы і дрот больш уначы, а ўдзень паказваюцца рэдка.
   – Дайце-ка мне вінтоўку, – папрасіў генерал.
   Ён доўга цэліўся, нарэшце стрэліў.
   Хоць быў туман, стрэл прагучэў зычна, але як бы незнарок і адзінока. У адказ нічога не было.
   Тады генерал падумаў, што хоць салдаты маюць добры выгляд, але пры гэткім нецікавым стаянні, нават без добрай перапалкі, у салдатаў траціцца храбрасць і явы прывыкаюць берагчы сябе.
   – А па брустверы ідучы, добра відаць поле вашага абстрэлу? – спытаўся ён у камандзіра роты.
   – Лепей троху, толькі ўдзень небяспечна, ваша правасхадзіцельства, – адказаў ротны і зноў ледзь не заблытаўся на гэтым доўгім і цяжкім для яго слове.
   Генерал паглядзеў на яго і адчуў нястрымнае жаданне штурхануць яго некуды ці нешта зрабіць яму такое, каб ён не быў такі разлезлы. У гэты момант генерал так не любіў прапаршчыка, што гатоў быў яго ўдарыць.
   Але неспадзявана для сябе самога і для ўсіх крута адвярнуўся, узышоў на прыступачку і, абпёршыся салдаціку на плячо, сказаў:
   – Памажы-тка, брат...
   I ўскочыў на бруствер. Пайшоў па брустверы спакойна і проста.
   Зьнь, зьнь... – той жа час праляцелі над галавамі адна па адной дзве кулі, а з боку нямецкіх акопаў дакаціўся гул стрэлу.
   – Страляюць. Небяспечна, – сказаў нехта.
   «Каму патрэбна гэта дзівацкае выстаўленне сябе пад кулі? Здурнеў ён, ці што? – з абурэннем паглядзеў на генерала прапаршчык. – Але ж і мне трэба з ім ісці па брустверы, і мне трэба», – думаў ён, чуючы, як забілася сэрца.
   Генерал зірнуў на яго і злосна падумаў: «Вучыцялішка... з тых, што ядуць з нажа... Шкадуе сябе».
   Той раптам скочыў угару і стаў адзаду ў генерала, таксама высока і таксама небяспечна, і момант стаўся тут гадзінаю. Можа, ступіў ён два разы, як раптам перакуліўся і сунуўся ў акоп.
   – Во... – вырвалася ў аднаго салдата.
   Генерал скочыў услед і разам з другімі кінуўся да ляжачага.
   Ён схапіў за руку мёртвага і крыкнуў:
   – А дзе фельчар?
   Забіты ляжаў, падагнуўшы ногі і адкінуўшы руку ў замшавай з белым баранькам рукавіцы. Шапка з’ехала, і былі відаць беленькія, зачасаныя набок валасы. А бародка, паголеная, раптам адзначылася шэраю бруддзю. Санкі трохі скрывіліся набок, а пад шапкаю відаць было трошку ліпкай крыві на мёрзлым, сухім акопным дне.
   Прыбег фельчар са сваёю торбачкаю і, асцярожна абышоўшы генерала, сагнуўся і прыклаў вуха да грудзей таго.
   – Сканаў яго благароддзе, ваша дзіцтва, – сказаў ён генералу так, як бы хацеў дадаць: «Я не вінават».
   Генерал няпэўна ўзлажыў рукі забітага на яго грудзі, потым, не хапаючыся, паважна зняў шапку.
   – Вечны спакой, – прашавяліў ён.
   Потым, пачакаўшы і дрыгнуўшы ў задуме мускулам з левага боку санак, зноў апусціў шапку, сагнуўся і пацалаваў у мёртвы лоб.
   – Слава загінуўшым сынам бацькаўшчыны! – дадаў і доўга няўмела надзяваў шапку.
   А кулі перасталі дзвінаць. I ўсё зноў было ціха і мокра ў паветры. А далёка, каля лесу, на флангах, няможна было разабраць – дым ці туман.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!