Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Кузьма Чорны - Трухлявае кола

Кнопка отправить на печать

Увага!!! Поўны змест

   Адзін быў плячысты малады чалавек, Сцёпка Майсейчык, брыгадзір. Другі – чалавек сярэдніх год, Хвёдар Руцкі, актывіст каля брыгадзіра. Яны ўдвух увайшлі ў двор да Юзіка і пайшлі проста да пуні, бо дзверы ў пуні былі адчынены. Юзік стаяў на таку, быў без шапкі, і пасівелыя, нізка астрыжаныя валасы на яго галаве тырчалі віхрамі ва ўсе бакі.
   – Што ты без шапкі стаіш? – пачаў гутарку Хвёдар Руцкі.
   I паправіў ён на сваёй галаве круглую кепку з гузікам наверсе, пашытую з паласатых крамных старых нагавіц. Юзік не ўспеў адказаць, чаго ён стаіць без шапкі, бо Сцёпка Майсейчык адразу паведаміў:
   – Мы, дзядзька Юзік, да цябе от чаго: ты як ішоў пазалетась у калгас, дык схаваў пару колаў і кавалак жалеза. Мы пра гэта ведаем.
   Юзікаў твар выцягнуўся, зрабіўся шэры, стары.
   – Калі ў мяне што ёсць, я аддам.
   – Можа і больш што ёсць, паглядзі, – абазваўся дружацкім тонам Хвёдар Руцкі, мацнуўшы гузік на сваёй круглай кепцы. – Вясна на дварэ, сеяць трэба, снасць патрэбна, колы трэба, жалеза трэба...
   – Ведаю, што трэба, – нецярпліва і смела ўжо абазваўся Юзік, і твар яго паяснеў. – Аддам, што калісьці быў схаваў. Схаваў, гэта праўда. Пазалетась. Толькі не два колы, а адно. I не новыя колы, як ты, Руцкі, кажаш (яму здалося, што Руцкі гаварыў пра новыя колы), а трухлявае кола без шыпы. А кавалак жалеза – праўда: дышаль з даўнейшага плуга, у кузні ён запатрэбіцца. Куды занесці, на калгасны двор ці пад кузню? Я от зараз.
   Сцёпа і Хвёдар зірнулі адзін аднаму ў вочы. Сцёпа зірнуў з нецярплівай панурасцю. («Патрэбна снасць, патрэбна жалеза, а хітры Юзік хлусіць, не аддае. Пачынаецца цяганіна. Давядзецца браць яго за каракі») Хвёдар жа зірнуў на Сцёпу весела і самазадаволена. («Не казаў я, што хлусіць будзе?»)
   – Дзядзька Юзік! – сказаў Сцёпа, – давайце зробім усё як мае быць, без хітрыкаў. Аддайце два колы і плуг. Мы ведаем. Два колы новыя, а плуг стары, на жалеза пойдзе.
   – Адно трухлявее кола без шыны і дышаль з плуга, – зазлаваў Юзік. – Вы мне не верыце? Ты мне не верыш? (Ён падступіў ужо да Хвёдара Руцкага.) Ты ж сам добра ведаеш, а брыдзіш тут мне светам!
   – Чаго ты на мяне! Я прыйшоў з Сцёпам сказаць табе. А ты не гаворыш як чалавек...
   – Ты прыйшоў сказаць! Можаш сабе гаварыць, але чаму мне не верыце!
   Сцёпа сказаў:
   – Занясі, дзядзька, жалеза пад кузню, а колы – на калгасны двор.
   I яны ўдвух пайшлі. Хвёдар Руцкі некалькі разоў дакранаўся да гузіка на сваёй круглай паласатай кепцы.
   Юзік бачыў з двара, куды яны пайшлі. Яны заходзілі ў некалькі хат, а пасля Хвёдар Руцкі пайшоў дадому, а Сцёпа пайшоў пад калгасную кузню. Неўзабаве явіўся туды і Юзік. Ён прынёс дышаль з старога плуга. Дышаль быў іржавы, але моцны і цяжкі. Здаровы быў кавалак жалеза.
   – Не плуг, а дышаль? – усміхнуўся Сцёпа.
   – Дзе ж я таго плуга вазьму. Мне не верыце. Ты адно добра папытай у Хвёдара, ён ведае гэты дышаль. Пазалетась ён яго бачыў, тады, калі я кідаў яго пад салому.
   Каля кузні было некалькі чалавек. Яны абступілі Юзіка.
   – Ты пад салому яго хаваў?
   – Пад салому. Бо тады думаў гэтак: у калгас я іду. Іду па сваёй ахвоце. Але калі раптам што такое будзе на свеце, што калгаса не будзе, дык тады зноў прыйдзецца сваю гаспадарку набываць. Каня я ў калгас здаў. Драбіны (чатыры колы) таксама здаў. Плуг здаў. Барану здаў. Усё здаў, што было ў мяне на маёй аднаконнай гаспадарцы. Але як які чарвяк мяне тачыў: а што калі калгас век вечны не будзе. Тады што? «Чорт яго ведае, – сказаў мне тады Хвёдар Руцкі, – год, два – і калгаса не будзе. Гэта не вечная выдумка». Я чалавек стары. Дык мне як хто мазгі зацямніў: а з чаго тады разжывацца пачнеш? Смех адзін з мяне выходзіў: як бы можна разжыцца з кавалка ржавага жалеза і трухлявага кола. Ну, таго кола дык, каб і даваў я, у калгас не ўзялі б, – на чорта яна, гэта ламачына! Гэта адно мне, старому дурню, рукі павярнуліся занесці гэта кола ў пуню і кінуць пад сцяну. (Яно магло б на дварэ два гады праляжаць.) От, сказаў я тады Хвёдару Руцкаму, дышаль з плуга і кола без шыпы старое асталося ад мае гаспадаркі. «Няма гаспадаркі, – сказаў тады мне Хвёдар Руцкі, – нічога няма. Усе пагінем». Я бо гляджу, што ён, гэты самы Хвёдар Руцкі, тады адразу палез у конюхі, калгасныя коні карміў і сабе авёс цягаў.
   – Як цягаў! – устрасянуўся Сцёпа.
   – А чым ён свіння карміў! Па трое на год, здаецца, калоў, усе гэтыя гады. Пакуль быў за конюха.
   – А факт?
   – Факт? Я яшчэ летась заяўляў, што Руцкі ідзе ўвечары, бывала, з стайні няйначай як агародамі. Вуліцаю не ідзе, і кожны раз у мяшэчку нешта нясе. Не заяўляў? А мне што сказалі? Мне сказалі, што трэба гаварыць толькі тады, калі ўбачыў, што ў яго ў мяшку. Руцкі тады злаваў, крычаў на ўвесь сход, што яго за злодзея маюць, а гэта ён мае прывычку вопратку сваю класці ў мяшок і несці дадому. Дзеля прыклёпу старое калгаснае кіраўніцтва тады паглядзела ў яго, нічога не знайшло. Фактаў няма! Тады ён на мяне ў суд за знявагу хацеў падаваць. Дык я і зубы сцяў. Дзе я таго факта вазьму! Я адно бачу, што ў Руцкага свіння корміцца лепш як у каго. I карова яго сыцейшая. I ў калгасным кіраўніцтве ён свой чалавек – заўсёды трэцца там. А як жа! Ён жа актывіст!
   – Актывіст! – засмяяўся хтосьці з людзей.
   – Актывіст на чужы карак! Ты ж сам належыш да калгасаўскіх кіраўнічых, калі цябе зрабілі за брыгадзіра. Ну, можа ты чалавек новы, ты не прыгледзеўся можа яшчэ, але і каля цябе ўжо Руцкі за актывіста зрабіўся. Новыя людзі змяніліся, а Руцкі астаўся на месцы.
   – На якім месцы? Ён даўно ўжо не конюх.
   – Не конюх, дык актывіст. Руцкага дык усе маюць за актывіста, а я дык не актывіст? Паглядзімо, у каго больш працадзён, у мяне ці ў яго?
   – Я чалавек новы, – сказаў Сцёпа, – я не глядзеў, колькі ў каго працадзён было.
   – Дык паглядзі. За ўвесь год я ніводнага рабочага дня ў калгасе не прапусціў. I часта за адзін дзень аж да двух працадзён даганяў! Як летась жыта трэба было прыбіраць, дык не я першы ўночы пайшоў жыта вазіць? Каб не я першы...
   – Гэта праўда, – загулі галасы.
   – Дык на мяне ніхто і слова не скажа, што я актывіст. А Руцкі – дык на воку ва ўсіх, усюды трэцца, усюды парады дае. Дык пра яго ўсе ведаюць!
   – Казалі, – сказаў Сцёпа, – што працаднёў у яго таксама нямала. А параду ён разумную падаў: сабраць старое жалеза па дварах, бо ў кузні яго не хапае.
   – Гэта не ён сказаў, а я! – закрычаў раптам Юзік і аж кулакі сціснуў.
   – Ад яго чулі. Я не ведаю.
   – А як жа, заўсёды ад яго чулі! Пазаўчора стаялі на вуліцы. Каваль кажа, што жалеза няма, а я кажу, што па дварах старое ламачча пазбіраць. Руцкі як пачуў, дык адразу і падаўся ў калгасную кантору. Пазаўчора, як быў абед, гаварыў ён пра гэта?
   – Пазаўчора.
   – Дык гэта я сказаў, а не ён.
   – I сказаў ён, што ў мяне схаваны два колы новыя і плуг. Пазалетась ён сам паддаваў мне ахвоты хаваць усё, што ў калгас яшчэ не пайшло. Старое кола і дышаль гэты і не пайшлі ў калгас. От ён, гэты дышаль, каб ён згарэў!
   – Жалеза не гарыць, – засмяяліся ў натоўпе.
   – А ён цяпер нагаварвае на ўсіх, стараецца, рупнасць паказвае. А як жа, актывісту так і трэба! А пра яго працадні, дык – адзін на полі робіць, а ён у халадку, бывала, агінаецца.
   – У якім халадку?
   – Два вуллі калгасных пчол ёсць. Дык канешне бо Руцкаму трэба даглядаць іх! Колькі з двух вуллёў можа раёў вылецець? А ён з паўлета ўсё каля гэтых пчол цёрся – я, кажа, калгасных пчол даглядаю! I даглядае сабе! Пчолкі гудуць пад вішняю, а пад яблынькаю Хвёдар Руцкі храпе на ўсе застаўкі. Перачакае дзень, а ўвечары яму працадзень запішуць. I кожны дзень усё трэцца каля калгаснай канторы, у сельсавеце, дзе што якое ў раён трэба да начальства, Руцкі туды ўхітрыцца паехаць: усюды яго ведаюць, усюды чуюць ад яго пра калгас, пра работу. Усіх абдурвае... Два колы ў мяне? Хадзем, сам іх не панясу, хадзем раней пакажу, дзе яны схаваны, тады панясу, бо мне ж ніхто не верыць. Як жа мне верыць, калі я адно пры рабоце стаю, а каля начальства не труся. Хто мяне ведае! Мяне ж цяпер за тое, што я схаваў два колы, самае меншае, трэба з калгаса выкінуць! Хадзем! Хадзем да мяне!
   Ён пацягнуў усіх да сябе. Ісці было недалёка. Ён павёў усіх у пуню.
   – Вось тут ляжаў гэты дышаль, каб ён згарэў! – ткнуў ён пальцам у адзін кут. – А вось тыя два колы.
   Ён паказаў у другі кут. Там, заседжанае курамі, ляжала кола без шыны, трухлявае, обад быў не цэлы: дзве cпiцы тырчалі без обада. Што было добрае ў гэтым коле, дык гэта хіба толькі адна букса.
   – Букса яшчэ моцная, праўда, – кпліва сказаў Юзік. – Цяпер гэтыя два колы занясу. А вы, пакуль я прыйду, ператрасеце ў мяне ўсё, можа яшчэ штук пяць колаў знойдзеце.
   – Чаму ж ты дагэтуль маўчаў, што Руцкі гэткі? – сказаў Сцёпа.
   – Чаму маўчаў? Я гаварыў некалі, мне не паверылі.
   – Toe калгаснае кіраўніцтва даўно пад суд папала.
   – Ведаю.
   – А ты маўчыш пра Руцкага.
   – Не, я не маўчу. Мала я вам гаварыў?
   – А каб не прыйшлі да цябе, дык маўчаў бы!
   – А можа і маўчаў бы! Мне ў душу калола увесь час зноў загаварыць пра яго. I загаварыць іначай.
   – Праўда, – абазваліся галасы. – Праўда.
   – I загавару! I загавару. Зараз пайду і ўсюды скажу. Мне душу коле сказаць! У душу коле! Я найду, і ты са мною пойдзеш! – Юзік глянуў на Сцёпу. – Хіба табе ў брыгадзе патрэбен гэткі актывіст? На чорта ён табе. Мне ў душу коле, што я ў другі раз пра яго не загаварыў да сённяшняга дня. Збіраўся ўсё. Непаваротлівасць гэтая мая!
   – Непаваротлівасць гэтая і губіць, – сказаў хтосьці з людзей.
   – Дык несці кола ці не? – кпліва сказаў Юзік.
   – На чорта яно! – адказаў Сцёпа.
   – Хадзем да старшыні, – сказаў Юзік. – Ён чалавек новы. Я яму раскажу, хто актывіст, а хто – скула пад бокам.
   – Старшыня сам ужо да Руцкага прыглядацца пачаў. Учора проста пагнаў з канторы. Чаго ты, кажа, тут трэшся, а работы не робіш, – пачуўся голас. – Ужо гаварылі некаторыя пра Руцкага.
   – Хадзем, – ірвануўся Юзік ісці. – I я яшчэ скажу.


Крыніца: Чорны К. Збор твораў у васьмі тамах. Том другі. Апавяданні 1928-1944 гг. Мн., «Мастацкая літаратура», 1972. – 488 с.

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!