Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Пры выкарыстанні матэрыялаў сайта спасылка на karotkizmest.by абавязкова

Набыць беларускія кнігі можна на сайтах prastora.by і knihi.by.

Электронныя версіі беларускіх кніг на сайце kniharnia.by, для дзетак chitaemdetyam.com

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Андрэй Мрый - Рабін

Кнопка отправить на печать

Увага! Поўны змест

I

   Мне трэба было адпачыць ад тлуму і пылу нашага гораду, і я не паехаў ні ў Крым, ні на Каўказ, а параходам заехаў у м. Гілёўку і спыніўся там у заезджым доме Гіршы Карасіка.
   Я нічога раней не ведаў пра гэтае мястэчка. Яно нічым не вызначалася ў нашай гісторыі. Я проста разглядаў карту населеных мясцоў па Сожы, і калі прачытаў назву Гілёўка, яна мне здалася месцам ціхім, маўклівым, дзе няма тлуму гарадскога, дзе чалавек яшчэ мала налажыў свае рукі на непакорную прыроду.
   Прыехаўшы, такім чынам, у гэтае мястэчка, я не вельмі шкадаваў на гэта, бо быў пад модным уражаннем толькі што закончанага вандравання.
   Цэлы дзень я ехаў параходам, а дзень быў ціхі, сонечны, сіні і пахучы. Перада мною праносіліся прыгожыя дубовыя гаі, бярозавыя ляскі, сасновыя гушчары і бязмежныя прасторы лугоў. Самае мястэчка яшчэ здалёку вабіла вока сваёю вежаю старой ратушы, зграбнымі мурамі двох касцёлаў і кумпаламі двох цэркваў!
   Заняўшы пакой, які адвёў мне гаспадар дому, я адчыніў вакно на вуліцу, і ціхі гоман кірмашу, які заціхаў, і вясёлай гульні яўрэйскай дзятвы парушыў маўклівасць заезджага дому. З вакна разгортваўся перад вачмі вялікі кругавід, і я глядзеў на сінюю стужку Сожа і складаў у сваёй галаве план, як у мяне пройдзе час тут, у гэтым мястэчку. Першым чынам, я, канешне, не застануся ў гэтым заезджым доме, а знайду ціхую хатку ў садку над Сожам...Другія думкі не йшлі ў галаву. Хацелася самых простых фізічных перажыванняў. Добра было б асвяжыцца ў хвалях Сожа, аддаць сваё цела яго цёплым плыням, перажыць радасць злучэння з водна й стыхіяй!
   Гэтае жаданне было вельмі модным. Я расчыніў партфель, дастаў адтуль рушнік і накіраваўся на вуліцу. Але ў самых дзвярах мне прыйшлося затрымацца. З другога пакоя, якраз такога, які заняў я, выйшаў не зусім звычайнага выгляду чалавек.
   Гэта быў яўрэй гадоў за 40 з вельмі шырокай і доўгай, старанна пешчанай чорнай барадой, з рэдкімі сям-там сівымі валасінкамі. На ім быў старамодны сурдут, вельмі старанна пачышчаны і зусім без плямаў. На галаве была нейкая асаблівай формы ярмолка. Вочы ў яго былі смелыя, рухавыя, з нейкай схаванай насмешкай. Яўрэй зірнуў на рушнік у маіх руках і запытаўся:
   — Купацца? Я таксама іду. Можа, пойдзем разам?
   — Не супярэчу! — адказаў я і першы выйшаў на вуліцу.
   Праўду кажучы, мне хацелася пабыць аднаму, аднаму паляжаць на пяску пад цёплымі праменнямі сонца і ціха заснуць пад рытмічны бег ракі, але я не вельмі злаваў, што сустрэліся перашкоды майму жаданню.
   Мы некалькі хвілін ішлі моўчкі. Я думаў і хацеў здагадацца, што за чалавек ідзе са мною... Гандляр які-небудзь? Не! Зусім не падобны да гандляра! Чысты сурдут, асцярожныя рухі, рукамі не махае, ідзе купацца, а гандляром усё жыццё «некалі» пачысціцца, усё ганяюцца за грашыма! Хто ж ён? Каб даведацца, я загаварыў:
   — Вялікае ваша мястэчка?
   — Не ведаю! Яно зусім не маё. Я тутака першы раз і такі самы прыезджы, як і вы.
   — Вы прыезджы? Якія-небудзь справы?
   — Я — рабін! — зусім проста і як быццам з гонарам адказаў яўрэй.
   — Рабін? — троху расчаравана перапытаў я і падумаў: «Ну, канешне! I як сам я не здагадаўся пра гэта, а яшчэ вывучаю быт і сацыяльныя праслойкі!»
   — Так! Я рабін. Ужо больш тыдня жыву тут, і абрыдла мне гэтае мястэчка, ой як абрыдла! Толькі адзін Сож і радуе.
   — А што, пашаны мала?
   — Не ў тым справа! Я — рабін, якога ведае ўся Літва, уся Польшча, Аўстрыя і Нямеччына! Пашаны яшчэ хапае з мяне!.. Можа, вы чулі пра рабіна Мардуховіча?
   — Таго самага, што з пачаткам вайны...
   — Але, але! — не даў дагаварыдь рабін. — Я і ёсць той самы Мардуховіч!
   Мы падышлі да самага Сожа і, абраўшы выгоднае месца, пачалі распранацца.
   — Чаму вам абрыдла мястэчка і што вы робіце тут? — запытаў я, вельмі зацікаўлены.
   — Я езджу па ўсіх мястэчках і вяду прапаганду за рэлігійнае ажыўленне, вяду сярод яўрэяў дыспуты з бязбожнікамі...
   — За гэта што-небудзь плацяць?
   — Вядома! Хто ж паедзе так? Ды яшчэ такі вядомы чалавек, як я? Канешне, цяпер людзі не такія шчодрыя, як раней. Яны не даюць і пятай долі ад таго, што калісьці давалі. Цяпер грошай больш усяго шкадуюць, жыццё зноў пачалі страхаваць! А моладзь зусім адышла ад рэлігіі, пі шэлега гарэлага ад яе не вырвеш, ды яшчэ бацькоў падгаварваюць... Але як там ні ёсць, а наша справа яшчэ моцная. Мне, напрыклад, ахвотна плацяць па 10 руб. за дзень.
   — Праўда, па гэтым жыць можна! — сказаў я і ўсміхнуўся, параўнаўшы свой заробак з рабінскім. — Праўда! Справа ваша яшчэ моцная, мацней, чым папоўская!
   — Але слабей, чым ксяндзоўская! Толькі ўсё гэта мне абрыдла: і грошы іх, і пашана. Вельмі хочацца дамоў. Два месяцы ўжо раз’язджаю і кожны дзень гавару, гавару, гавару. — Рабін пагладзіў свой напуклены жывот, пачухаў валасатыя грудзі, хвіліну памаўчаў і загаварыў:
   — У мяне ёсць жонка, і яшчэ вельмі прыгожая жонка. Па праўдзе сказаць, я надта занудзіўся па ёй. Цяжка мне кінуць яе адну на такі доўгі час, і ой як страшна, а самому хоць прападай. Гэтыя два месяцы я сам не свой. Усё думаю пра жонку, усё баюся за яе. А яшчэ трэба месяц валачыцца па гэтых мястэчках.
   — Прыгожая жонка — турбота чалавеку! Але кажуць, што жонка рабіна, як і жонка цэзара, павінна быць вышэй усякіх западозранняў.
   — Так было раней, а цяпер зусім не так. Вы ведаеце, што сказаў адзін разумны чалавек пра жанчыну? Ён сказаў: «Жанчына ў 20 год — дзікая, пустэльная Азія, у 30 год — гарачая Афрыка, у 35 — палкая Эўропа, у 40 год — вольная Амэрыка і ў 50 — закінутая Аўстралія».
   — А ваша жонка да якой часткі свету належыць?
   — Ёй 37 год. Кажуць, што ў гэты перыяд у жанчыну ўлазіць нейкі д’ябал ды абуджае звера. Цяпер ні за кога нельга паручыцца. Вы кажаце, што жонку рабіна ніхто не зачэпіць. Якраз наадварот. Празмусціць жонку духоўнай асобы — гэта так прынадна! Гэта самую рэлігію падрывае. Нават пачуццё граху не можа спыніць чалавека. Не было яшчэ выпадку, каб чалавек, якога захапіла каханне, ці, прасцей кажучы, — фізіялагічнае імкненне, спыняўся ці думаў аб грахоўнасці. Чалавеку гэта і з галавы вон! Такая гарачая кроў запылае ў жылах, так усё нутро загарыцца, што ніякае пекла, ніякі смяртэльны агонь, ніякі суд божы не запалохаюць чалавека. Што будзе далей — няважна. Пасля можна каяцца, але гэта позна ходзіць!
   — Гэта праўда, і не зусім голая, як кажуць. Цяжка адзін раз перайсці мяжу, а пасля лёгка схадзіць у пекла! Альбо, як кажа народ, «усцервіўся воўк жарабятак рэзаць!». Вы гэта так кажаце, як быццам часта перажывалі гэта пачуццё ўсемагутнага любоўнага інстынкту, які не спыняецца ні перад чым. Ксяндзы, вядома, найбольш напрактыкаваныя ў гэтых грахох. Дый папы не ўпушчаюць моманту... А як рабіны? — запытаўся я.
   Мардуховіч усміхнуўся:
   — Рабіны — не! Скажу вам, што асабіста я чужых жанчын нават мязінцам не зачапіў!
   Я палез у ваду. За мной нясмела, асцярожна ступаючы, пасунуўся і рабін, але, як вада дайшла да грудзей, ён спыніўся і пачаў, як дзіцёнак, пялёскацца каля берагу. А я паплыў на другі бераг. Плывучы, думаў пра сваю жонку, якая не вельмі вернай мне была (як і я ёй). У гэтым годзе мне здаецца, што яна належыць і другому чалавеку, таму, якога я паважаю, з якім я не магу парваць дачыненняў, якому я шмат чым абавязан. Я не хачу разблытваць гэту гісторыю, не хачу і не магу кінуць жонкі. Яна ні ў чым мне не супярэчыць, яна вельмі ласкавая, у яе няма дзікунскіх фантазій, яна проста скарб для мяне. I я нават баюся калі-небудзь захапіць іх... Я думаю, што ў гэты час там на дачы мая жонка не адна. Мне зрабілася лядашна, і, каб знішчыць дрэнны настрой, я моднымі ўзмахамі пачаў перасякаць плынь ракі.
   Мардуховіч выйшаў з вады і модна расціраў цела шурпатым ручніком. Як нейкую надзвычайную навіну, ён паведаміў мне, што мае неўроз сэрца, праводзіць без сну ноч, усё думае, думае, думае...
   Я зірнуў на ўсю постаць Мардуховіча, на яго напуклены жывот, і мне смешна зрабілася. Я прыпамятаў удалую характарыстыку, якую дае народ такім людзям: «На плечы тонкі, дык на пуза ўсядзісты!»
   Я сказаў рабіну:
   — Вам трэба фізічнай працай заняцца, трэба тлушчу пазбыць, ды кінуць сваю прафесію. Тады ўсё пройдзе! Па-мойму, ад сыці чалавек шалее, а кажа: неўроз!
   — Бываюць дні, што я нічога не ем! А неўроз вельмі непрыемная хвароба! Я ў вас запытаю: што з вамі робіцца, калі жонка скажа: паляжы троху, а я сабе пагуляю. Што тады робіцца!
   — Не ведаю! — сказаў я.
   — А тое робіцца, што сэрца тыхкае, як не выскачыць! Так і са мною, калі пачынаю думаць ды вырашаць праклятыя пытанні. Сэрца стукоча. I так горасна робіцца ва ўсім целе і галаве! Ад таго і ночай не сплю.
   — Вы ўжо не малады чалавек! Можа, ад гэта га? Пад старасць часта не спіцца! Нічога не зробіш! Быў конь, ды з’ездзіўся!
   Рабіна, як відаць, зачапілі мае словы аб яго старасці, і ён энергічна адказаў:
   — Па ўзросту яшчэ я не зусім стары. Я магу вам адказаць на гэта тое, што адказала адна тоўстая жанчына. У нас думаюць, што ў тоўстых жанчын няма запалу ў справах кахання. I калі я запытаўся ў аднае тоўстае жанчыны, ці праўда гэта, дык яна з пагардай адказала: «Пашукай больш тоўстую жанчыну і запытайся, няшчасны, у яе!» I я вам тое самае скажу: пашукайце больш старога чалавека, чымся я.
   Мы апрануліся і пайшлі па сцежачцы, якая вінталём вяла нас на гару. Мы зноў ішлі моўчкі. Мне прыйшла ў галаву адна думка, і, калі мы падняліся на гару, я ўсміхнуўся і таемна загаварыў з рабінам:
   — Я ведаю, чаму вы ноччу не спіцё, чаму ў вас сэрца б’ецца, чаму вы шмат думаеце і ні да чога не дадумаліся.
   — Ну? — неахвотна адклікнуўся рабін, адчуваючы нейкія хітрыкі.
   — А таму, што безнадзейная справа — абараняць цяпер рэлігію. Рэвалюцыя зняла прыгожы ўбор з яе, і цяпер выразна агалілася брыдота, распуста, глупства! Мне здаецца, што кожны разумны чалавек з вашага стану не можа не адчуваць страшэннае маны ўсяго гэтага, не можа не мучыцца.
   Рабін нечакана схапіў мяне за руку і хутка загаварыў:
   — Праўду вы кажаце! Ведаеце, як пачалася рэвалюцыя, у мяне часта з’яўляецца спакуса і моцнае жаданне расчыніць вочы людзям, якія яшчэ вераць. Ніхто з яўрэяў не можа так лоўка гэтага зрабіць, як я. Я мог бы напісаць самыя сенсацыйныя выкрыцці адносна Бібліі і Талмуду. Я мог бы хоць кожны дзень даваць усё новыя і новыя факты і думкі супраць рэлігіі. Гэта так прынадна, што я, прызнаюся вам, спрабаваў пісаць такія карэспандэнцыі ў «Бязбожнік», але, напісаўшы, ірваў іх на мэтлахі. Неяк сорамна робіцца. Я не маю права гэтага рабіць!
   — Не разумею! Чаму не маеце? Вы ўпэўнены ў правільнасці сваіх думак?
   — Я баюся разбіваць ілюзіі. Рэлігію нельга разбурыць, бо тады будзе страшэнная распуста!
   — Гэта недарэчнасць. Замест рэлігіі будзе новая мараль, больш чалавечная, свабодная і рэальная!
   — Чаму ж цяпер у вас няма гэтае маралі?..
   — Яшчэ мала часу прайшло, каб новая мараль аформілася, але яна афармляецца...
   Рабін не слухаў мяне:
   — Чаму так каламажыцца народ, якому няма прыстану, бо вы лейцы з рук выпусцілі, разбэсцілі яго? А чаму моладзь так матэрыялістычна, беспрынцыпна і прагна на грошы?
   — Вашы словы хлусня! — раззлаваўся я. — Моладзь матэрыялістычна?! Так і трэба. Няхай прызнае толькі рэальнае! Але ў яе сталыя, акрэсленыя прынцыпы. За грошы яе не купіце!.. Я не бачыў, каб яна цаніла грошы самі па сабе!
   — Моладзь?! Ім усё гігікі! Усё яны гатовы вынесці на смех...
   — Усё, што варта смеху...
   — Дарэчы, я хачу запытаць, што азначае слова «абскурвант», якім яны абазвалі мяне ў адной іхняй газеце?
   — Абскурант? Яно азначае прыхільніка цемры народнай.
   — А я так і думаў, што гэта нешта непрыстойнае! Добра яшчэ, што ніхто з маіх прыхільнікаў не ведае сэнсу гэтага слова!
 

ІІ

   Быў абедзенны час. Сеўшы на ганку, у цяні старых ліп, я глядзеў на вуліцу і людзей, якія сонна рушыліся па ёй. Выйшла гаспадыня дому і таксама на хвіліну прысела на ганку. Яе звалі Цыляй. Гэта была яшчэ маладая, прыгожая і чарнавокая жанчына. З белымі пульхнымі рукамі, вішнёвымі губамі, белымі як часнок зубамі і стромкай фігурай. Я думаю, што Цыля ў кожнага здаровага мужчыны безумоўна выклікала нейкую фізічную радасць, нейкае няяснае хваляванне ў крыві ад аднаго толькі ўзгляду яе вачэй... Цыля была поўнай процілегласцю свайму мужу Гіршу — слабаму, хударляваму, неахайнаму і немаладому мужчыну, які ўвесь дзень цацкаўся з дзіцёнкам, маленькім сынком Ёселькам, што ледзьве дыхаў і жыў.
   Прыходзілася дзівіцца, што ад такой здаровай маткі з'явіўся зусім слабы адростак.
   Цыля запытала, ласкаючы мяне сваімі вачмі і свежымі губамі:
   — Ці не хочаце, таварыш, абедаць? У нас ёсць фаршыраваная рыба, ёсць крупеня, і яшчэ што-небудзь знойдзецца!
   — Добра! Дайце рыбу, дайце крупеню, дайце бутэльку піва, — сказаў я, стараючыся ўкласці ў гэтыя словы ўсю сваю зацікаўленасць ёю. Я пайшоў услед за Цыляй і сеў за стол. Рабін, пабачыўшы, што я ўсаджваюся абедаць, выказаў жаданне паабедаць разам, заявіўшы мне развязна:
   — Я люблю ў кампаніі.
   Абедаючы, зноў гаварылі аб рэлігіі.
   — Гэта праўда, што чым адукаваней чалавек, тым менш яму патрэбна рэлігія! — гаварыў Мардуховіч. — Я маю вялікую здольнасць самыя заблытаныя тэзы тлумачыць проста, зразумела. Сярод яўрэяў няма такіх, якія выступілі б супроць мяне, калі я кажу пра рэлігію. Але пад сакрэтам скажу вам, што таксама я здолеў бы гаварыць і супраць рэлігіі, і тады не знайшлося б чалавека, хто гаварыў бы...
   — Значыць, вы не шчыра кажаце? Не шчыра прапаганду вядзеце, а за грошы?
   — Гэта не зусім так, — сказаў ён, пачырванеўшы. — Дагэтуль я шчырым быў, але гады два ўжо нейкі д’ябал супярэчнасці жыве ў маёй галаве, і я не ведаю, чым гэта скончыцца. Гэтыя два месяцы зусім змардавалі мяне і яскрава падкрэслілі, што хоць мы і маем патэнт на жыццё, але справа наша скончаная.
   — Лагічны вывад?
   — А вываду і няма. Калі цяпер рэлігію разбурыць, дык, зноў кажу, будзе распуста, людзі кінуць трымацца якіх-небудзь прынцыпаў, усё роўна як тая жонка, каторай муж усё дазволіў. Яна асмакавала густ у распусце і забажаліла яе, як зелля якога ці смерці.
   — Рэлігія цяпер не можа быць кіруючым прынцыпам! Людзі перараслі рэлігію! — сказаў я, адчуваючы непатрэбнасць далейшай размовы.
   — Я з вамі не згодзен! — не ўнімаўся рабін. — Для большасці людзей яна неабходна. Вось вам прыклад. Бачылі вы гаспадыню гэтага дому? Бачылі яе нікчэмнага чалавека? А дзіцёнка? Гэтай Цылі не такі мужчына патрэбен, і не такі дзіцёнак радзіўся б! Праўда?
   — Праўда! — сказаў я.
   — I вось каб не рэлігія, — урачыста сказаў рабін, — бацькі кінулі б гэтага рахітычнага дзіцёнка. Дужа ім трэба цацкацца! Толькі рэлігія і яе законы прымушаюць песціць гэтага заморка.
   — Рэлігія тут ні пры чым. Інтарэсы роду, інстынкт пашырэння індывідуальнасці.
   — Інстынкт сляпы! Яго трэба акрэсліць законам.
   — Гэта можна акрэсліць звычайным законам, чалавецкім.
   — Вось вам яшчэ прыклад, — сказаў рабін, — у старыя часы я меў шмат грошай і часта даваў людзям пазыкі на гаспадарчы ці гандлёвы пераварот.
   — На працэнтах?
   — Вядома! Дык вось мой вывад: тыя гандляры, што былі набожнымі, не скруцілі ні аднае капейкі, а хто быў так сабе, у каго была цверж натуры і вальнадумства, той часта кудысьці з’язджаў, і даводзілася яго шукаць законам, судом.
   Рабін раптам змоўк. ён зірнуў у вакно і пабачыў на вуліцы нейкага чорнага барадатага чалавека, які зрабіў нейкі ўмоўны знак. Мардуховіч папрасіў у мяне прабачэння і выйшаў на ганак, дзе завёў доўгую размову з барадатым чалавекам.
   Я быў вельмі рады гэтаму. Рабін пачынаў выклікаць варожасць і пачуццё нейкай трухлявіны. Я пайшоў аглядаць прыгожыя аколіцы мястэчка.
 

ІІІ

   Ноччу я доўга не мог заснуць на новым месцы. Здавалася, што па ўсім целе поўзаюць няўлоўныя агідныя стварэнні, якія выклікалі непераносную ісцу на целе. Я ніяк не мог супакоіцца, і толькі як запелі другія пеўні, на хвіліну задрамаў. Але раптам пачаўся моцны стукат у дзверы. На стукат ніхто не выйшаў адчыняць дзверы, але разам з гэтым (што мяне вельмі здзівіла) у пакоі гаспадара пачуўся нейкі таемны шэпт, нейкая мітусня, нейкае ойканне. Я падумаў, што нешта нядобрае здарылася, схапіў сярнічкі, хутка запаліў свечку і пайшоў да дзвярэй, дзе стукалі яшчэ мацней. Вачом маім давялося пабачыць дзіва: з пакоя гаспадара выходзіў рабін. Вочы яго былі апушчаны. Ён баяўся зірнуць на мяне і, цяжка дыхаючы, шмыгануў у свой пакойчык.
   Я пайшоў да дзвярэй і запытаўся:
   — Хто там?
   — Я! — пачуўся голас Гіршы Карасіка. Уся гісторыя зрабілася мне зразумелай. Не ведаю, па якой асацыяцыі прыпамяталася калісьці абрыдлая латынь:
   Facіlіs est
   descensus avernі!
   А па-нашаму: лёгка дайсці да пекла!
 


І929
 

Комментарии (0)

Нет комментариев. Ваш будет первым!