Найти на сайте: параметры поиска

Увага!!! Невялікія апавяданні і вершы пададзены ў поўным варыянце.

Набыць беларускія кнігі можна на сайце halijafy.by

  Калі верш не бачны на экране смартфона, павярніце экран гарызантальна

Если стихотворение не отображается на экране смарфона, раверните экран горизонтально.



Алесь Гарун - Варожба

Кнопка отправить на печать

Засцянковая аповесць


Бліжыцца поўнач. У гэтай парэ
Сон пахаджае па панскім дварэ.
Спяць, паканчаўшы звычайную працу,
Чэлядзь ў пякарні, паны у палацу;
Толькі стары вартаўнічы Ігнацы
Ходзіць з клякоткай і піпкай сваёй:
Двор сцеражэ ад людзіны ліхой.

Ходзіць стары і мурмоча пад нос:
– Ну і пракляты ж сягоння мароз!
Новы кажух прабірае, пся вера,
Быццам кажух – не кажух, а папера!
Брэша, не зломіць старога жаўнера, –
Панна Эмілья, хай Бог ёй аддасць,
Вызваліць з гора, не пусціць прапасць.

Цёнгле, як толькі пачнецца цямнець,
Зараз палынаўкі з кухні нясець,
Міла глядзіць і ласкава смяецца:
– Хочаце, можа, Ігнацы, пагрэцца? –
Гэткі парадак не ўсюды вядзецца!
Добрае сэрца! Павет абысці,
Роўную панне, бадай, каб знайсці...

Адвэнт1 на сходзе. Яшчэ да Каляд
Тыдзень астаўся адзін акурат.
Неба у зорках, і кожна з іх ззяе,
Месяц зялёны свой свет пасылае,
Лёгкі марозік за шчокі хапае,
Снег пад нагамі прыемна рыпіць, –
Ведае варту Ігнацы, – не спіць.

Панна Эмілья тым часам сабе
Вечар праводзіць у нейкай журбе:
Нейкія брэдні плятуцца дзяўчыне, –
Быццам яна не ў дварэ ахмістрыня,
Быццам яна не жывець ў ахвіцыне,
Быццам яна немаведама хто,
Хочацца сэрцу няведама што.

Успомніць мамульку, татульку, свой дом,
Ўспомніць сябе невялічкую ў ём,
Старшага брата і няньку-бабульку,
Тэклю, Агатку, Ганульку, Аршульку,
Даўных равесніц... кароўку Рабульку...
Дзе яно ўсё? I не вернеш тых дзён,
Знікла, як дым, расплылося, як сон!..

Страшна і ўспомніць далёкі той год
(Чорным яго называе народ), –
Пошасць з касою па свеце хадзіла,
Панну Эмілью сіроткай зрабіла,
Родных, сямейку зямлёю пакрыла.
Доля, няйначай, – ў яе ўсё руцэ:
Узялі паны гадаваць пры дачцэ.

У стане, паходзіць і сядзе ізноў,
Б’ець у галоўку гарачая кроў;
Нейкія ў сэрцы парваліся тамы2,
Твар то збляднее, то зробіцца ў плямы...
Стане прад Маткай Святой з Восграй Брамы3,
Просіць: «Прачыстая, згінуць не дай,
Гора адкінь, ад бяды захавай!»

Ручкі заломіць, і слёзы цякуць...
Новыя думкі ізноў набягуць,
Жыцце у людзях сабе выкладае,
Цяжкае жыцце! Хаця спагадае
Маткі заступніца – пані старая,
Пан як бы родны, – нявесела жыць!
Час у жалобе, ў маркоце бяжыць.

Хочацца сэрцайку ласкі не той, –
Хочацца спогадзі панне другой...
Тэкля, Аршулька, Ганулька – малжонкі,
Шлюбныя носяць на пальцах пярсцёнкі...
Моліцца панна да ўласнай патронкі:
– Панна святая, ты неба ўмалі,
Вернага друга мне ў жыцці пашлі!

Потым ўсміхнецца прыгожа... Каму?
Ведама – пэўне, яму аднаму...
Рожы4 цвітуць на бялюсенькім твары,
Што ж тут за цуд і чые ж гэта чары?
Праўду сказаць? Вінаваты гусары,
Ну, хоць не ўсе, дык, прынамсі, адзін
Панне прычынай маркотных гадзін.

Статны, прыгожы, – праўдзівы жаўнер, –
Гляне – як сокал! Які ж кавалер!
Майстар на жарты які, на хіхоты,
Як удаецца ў шабунькі, ў залёты,
Лёсткі пушчаць – навучыся ў яго ты!
Як ён часамі умее глядзець,
Ў танцы які! – не пазволе сядзець!

Ручку як сцісне, на вуха шапне
Слоўца такое, што й сэрца замрэ!
Шкода, нядоўга яны пастаялі...
Толькі тры дні усяго балявалі
Гэтта ў дварэ і паехалі далей.
Рушылі ў Вязьму, а стуль пад Маскву,
Чуець паненка, маўляў, наяву,

Як прад ад’ездам ён цяжка ўздыхаў;
Помніць – навекі аб ёй прысягаў,
Як ад’язджаючы, бачыць, скланіўся...
Праўда ж? Ці помніць? Ці, можа, забыўся?
Любіць? Не любіць?.. Ў другую ўлюбіўся?
Можа, ўдаваў закаханне на жарт?
Трэба аб гэтым спытацца у карт!

Праўда, што адвэнт і грэх варажба,
Што ж – калі гоніць ў сухоты журба!
Бог міласэрны няхай выбачае...
Панна Эмілья ў красэлка сядае,
Талью картуе, шэсць карт выкладае,
Сёмая карта кладзецца пад ніз
Хітры пасьянс пачынае: «Маркіз».

– Любіць? не любіць? Любіў? не любіў?..
Верным астаўся?.. Ці верным не быў? –
Шэпча паненка. Пасьянс збунтаваўся...
Дзе ж той чырвоны кароль падзяваўся?
Мусіць, не любіць!.. Не, гэты не ўдаўся!..
Іншы спрабую цяпер разлажыць –
Час памаленьку бяжыць ды бяжыць.

Поўнач прайшла. У дварэ петухі
Раз прапяялі з-пад цёплай страхі,
Крайчыкам месяц з-за туч выглядае,
Панна Эмілья варожб не кідае,
Новы, хітрэйшы пасьянс раскладае:
–Любіць, не любіць, любіў, ашукаў,
Верным астаўся ці ім не бываў?

Рыпнулі дзверы... I вось на парог...
Панначка – зірк! – гэта ж ён, далібог!
Палец да губ прылажыў, усміхнуўся,
Дзверы прымкнуў за сабой, азірнуўся.
– Панна чакала, каб я дый вярнуўся?
Ціха на пальчыках к ёй падышоў,
Дзеўча адразу не знойдзе і слоў.

Потым здзіўленне крыху адышло.
– Скуль пан узяўся і што прывяло? –
Гэтак пытае. Урода асанны.
Сам, як ягнятка, ласкавы, рахманы.
– Жыць не магу без каханае панны!
Мусіць, нігдзе не спаткаю такой...
Дай ты мне шчасце, вярні мой спакой!

Рукі злажыў і на коленкі стаў,
К ножкам дзяўчаці галоўкай упаў.
Панна Эмілья, смуціўшыся гэтым,
Хоча устаць, адхіснуцца, а дзе там!
Ён не пушчае і моліць ўсім светам:
– Будзь гаспадыняй, царыцай маёй,
Сэрца злячы мне, душу заспакой.

Што тут рабіць? Гэта ж могуць пачуць,
Потым у вочы усе засмяюць:
Панна уночы госцяў прымае!
Ручкай гусара з кален падымае,
Просіць устаць, не крычэць, сунімае,
Садзіць у крэсла, прыносіць вады...
– Ціха, мой пане, наробіш бяды!

Людзі пачуюць, – нічога табе, –
Сеў дый паехаў, і сам па сабе.
Я ж і назаўтра тут мушу астацца;
Будзе ад сораму недзе схавацца,
Людзі пачнуць як навокал смяяцца:
«Ў панны Эмілі ёсць кавалер».
– Хай не смяюцца! Бо плакаць, павер,

Будуць, паненка, яны над сабой,
Покуль гуляю яшчэ з галавой,
Покуль не судзіць мне доля прапасці,
Хіба сама ты захочаш напасці,
Думкі не споўніш маеі аб шчасці.
Ведай: прыехаў забраць я цябе,
Ў разе ж нязгоды – застрэліць сябе.

Бачыш, кладу я на стол пісталет:
Коркі падняты, набоі як след.
Добрая гэта турэцкая штука!
Дзед адабраў на вайне ў мамалюка5;
Можа, сягоння прыдасца на ўнука.
Воля твая: рассудзі, выбірай, –
Шчасцем дары ці насмерць пакарай.

– Пан, не даеш мне з чаго выбіраць,
Я не хачу ні судзіць, ні караць!
Як жа так раптам... Ці ж можна, скажэце?
То ж не гульня, а мы з панам не дзеці, –
Трэба падумаць яшчэ, паглядзеці.
– Панна Эмілія, мне не пярэч!
Хіба не любіш?.. Не панская рэч!

Пану да гэтага дзела няма,
Ведаю думкі свае я сама,
Можа б, любіла, каб гэтак не ягліў6,
Так не пужаў і з адказам не нагліў7,
Быў да паненак не гэтак павадліў,
Можа б, тагды і пайшла... А цяпер?! –
Панна збляднела, маўляў, бы папер;

Хоча сказаць і баіцца сказаць,
Вочкі спусціла, павекі дрыжаць...
Той жа гусар, як смала, прычапіўся,
Ручку цалуе і з крэсла ўсхапіўся,
Зноў на каленях у ног апыніўся.
– Слонейка, – просіць, – кажы, не чакай:
Ў пекла мне судзіш ці разам у рай?

Любіш – не любіш, шкадуеш ці не,
Дай жа спакою, не мучай мяне!
Сэрца паненскае, ведама, з воску,
Возьмем мы места ці звернемся ў вёску,
Толькі б агоньчык і зараз жа слёзку,
Ясную слёзку на вочка пашле,
Хоча – не хоча, дый скажа «але».

Гэтак і з паннай Эмільяй было.
Нешта ад сэрца к грудзям падышло,
Потым у горле клубком перасела,
Быццам бы выскачыць сэрца хацела;
З вочак слязінка скацілась нясмела,
Следам другія спяшаюць ісці..
– Люблю, – кажа панна, – люблю... адпусці!

Ускочыў, падскочыў гусар малады
Так, як бы чорт ад свянцонай вады.
Рады, смяецца і ручкі цалуе,
Пусціць, абніме, ізноў прымілуе,
Ну, не раўнуючы, мора хвалюе!
Нават апомніцца ёй не дае,
Рупіць збірацца, капоцік ўздзяе.

Гасіць лаёўку, вядзець на парог,
Клямку шукае... Ды Бог засцярог:
Панна зірнула каханку у вочы, –
Так, як вуголлі, гараць сярод ночы...
Верыць – баіцца, не верыць – не хоча.
– Хто тут? – пытае. Ён цягне, маўчыць...
Панна ў трывозе тады як ўскрычыць:

– Маці Прачыстая! Ў помач прыйдзі!
Згінь ты, шатане, – мара, прападзі!
Згінь, прападзі ты, нячыстая сіла! –
Правай рукою яго ахрысціла.
Чуе: рука, што трымала, пусціла.
Прывід той страшны прапаў ў цемнаце.
– Кінь варажыць ў адвантовым пасце! –

Голас чужы з-за дзвярэй прагрымеў.
Панна... прачнулась. Ліхтар абгарэў,
Мусіць, даўно дагарэла лаёўка,
Смрод у святліцы... балела галоўка,
Ціха праз сені прайшла пакаёўка.
Стары гадзіннік паказвае пяць...
– Ах, як заспалася!.. Трэба ж так спаць!

1917

 

1. Адвэнт – калядны пост у католікаў;

2. Тамы (польск.) – перашкоды;

3. ... Прад Маткай Святой з Вострай Брамы – перад вядомай каталіцкай іконай у Вільні;

4. Рожы – ружы;

5. У мамалюка – у турэцкага ваякі;

6. Каб гэтак не ягліў – каб гэтак настырна не дамагаўся;

7. Не нагліў (паланізм) – не прыспешваў.